ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਵਿਨਾ ਭਾਵੇਨ ਦੁਃਖਦਾ । ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏषਾ ਭੋਗਮੋਕ੍ਸ਼ੈਕਦਾਯਿਨੀ
ਜੇ 'ਇਹ ਜਗਤ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਲਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਰਙ੍ਗੋ ऽਨ੍ਯ ਇਤਿ ਨਾਨਾਤਯਾਜ੍ਞਤਾ । ਜਲਮ੍ ਏਵ ਤਰਙ੍ਗੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਲ ਜ੍ਞਤਾ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੂਜੀ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਇਕਤਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਤਦਭਾਵੇਨ ਤੁ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਦੇ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਨੰਤਤਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਮਨੋਰੂਪਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਅਸਨ੍ਮਯਵਿਨਾਸ਼ੇ ਤੁ ਕਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਵਦ ਰਾਘਵ
ਮਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਘਵ, ਦੱਸੋ, ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਵਤ੍ਸਲੋ ਯਥਾ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਅਰਾਗਦ੍ਵੇषਯਾ ਧਿਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਪਞ੍ਜਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖ।
ਅਵਤ੍ਸਲਾਦ੍ ਯਥਾ ਬਨ੍ਧੋਸ੍ ਸੁਖਦੁਃਖੈਰ੍ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਪਰਤ੍ਵਸਮ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਯਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਨਾਦਿ ਸ਼ਿਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਨ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਯੇ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਾਂਸੁਰ੍ ਵਾਯੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਥਾ
ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਆਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਧੂੜ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨੋਵਾਯੌ ਦੇਹਪਾਂਸੁਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਪੁਨਸ੍ ਸਂਸਾਰਨਗਰੇ ਨ ਨੀਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਧੁੰਦ ਨਹੀਂ ਪੈਦੀ।
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਵृषਿ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਗਤੇ । ਜਾਡ੍ਯੇ ਜਨਿਤਹृਤ੍ਕਮ੍ਪੇ ਪਙ੍ਕੇ ਸ਼ੋषਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੁਥਰਾਪਣ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕੰਪਕੰਪੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁष੍ਕਤृष੍ਣਾਲਤੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮਹਾਹृਦਯਕਾਨਨੇ । ਅਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ੀਣਕਦਮ੍ਬੇषੁ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਘਨੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਰਸ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗਾੜੀ ਛਾਂ ਵੀ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮੋਹਮਿਹਿਕਾ ਪ੍ਰਭਾਤ ਇਵ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ । ਕ੍ਵਾਪਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਂ ਵਿषਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਹਤਂ ਯਥਾ
ਭਟਕਣ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਸਤਪਣ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਦੂ ਹੋਇਆ ਜ਼ਹਿਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦ੍ਰੌ ਨ ਨਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਰਿਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨੋਲ੍ਲਸਨ੍ਤਿ ਲਸਤ੍ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਗ੍ਰਕਲਾਪਿਨਃ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਨੌ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ; ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਪਰਾਂ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਚਿਦਾਕਾਸ਼ਕੋਟਰਮ੍ । ਰਾਜਤੇ ऽਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਚ੍ਛੋ ਜੀਵਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਹੋਦਯਃ
ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਖੋਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਦਾ ਸੂਰਜ ਮਹਾਂ ਉਗਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਘਨਮੋਹਭਰੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਰਂ ਗਤਾਃ । ਸ਼ਮਮ੍ ਏਤ੍ਯਾਤਿਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਧੌਤਾ ਆਸ਼ਾਮਹਾਦਿਸ਼ਃ
ਗਾੜੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਚੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਭृਸ਼ਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਵਿਮਲਾ ਮੁਦਿਤਾਕਾਸ਼ਮਞ੍ਜਰੀ । ਸ਼ੀਤਲੀਕृਤਦਿਕ੍ਚਕ੍ਰਾ ਸ਼ਰਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ
ਸਾਫ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਲੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਂਦਨੀ।
ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਭृਸ਼ਂ ਸਫਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਾ ਵਿਵੇਕਭੂਃ
ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਸਾਫ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਪਰ੍ਵਤਵਨਾਭੋਗਂ ਪਰਮਾਲੋਕਸੁਨ੍ਦਰਮ੍ । ਅਚ੍ਛਾਚ੍ਛਂ ਸ਼ੀਤਲਚ੍ਛਾਯਂ ਜਾਯਤੇ ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਤਾਂ ਸੁਸ਼ਮਤਾਂ ਸ੍ਫਾਰਿਤਾਂ ਸ੍ਫੁਟਿਕਾਚ੍ਛਤਾਮ੍ । ਉਪੈਤਿ ਹृਤ੍ਸਰਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨੀਰੁਗਮ੍ਭੋਜਕੋਟਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾਗ ਦੇ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ਾਨ੍ ਮਲਿਨਸ੍ ਸ੍ਵਾਹਙ੍ਕਾਰਮਧੁਵ੍ਰਤਃ । ਅਪੁਨਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯੈਵ ਚਞ੍ਚਲਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਮਨ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਜੋ ਮੈਲੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਪਗਤਾਪੇਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ ਸਰ੍ਵਨਾਯਕਃ । ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਨਾਸ੍ ਸ੍ਵਦੇਹਨਗਰੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਗਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾਸਮਧਿਗਤਾਤ੍ਮਦੀਪਕੇ ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਵ੍ਯਪਗਲਿਤੇ ਚ ਧੀਰਧੀਃ । ਵਿਲੋਕਯਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਯਭਯਨੀਰਸਾ ਗਤੀਰ੍ ਗਤਜ੍ਵਰੋ ਵਿਲਸਤਿ ਦੇਹਪਤ੍ਤਨੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ ਦੀ ਜੋਤ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਉਲਝਣਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਸ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਯਥੇਦਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤੀਤੇ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਨ੍ ਮੇ ਕਥਯ ਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੁਨਰ੍ ਬੋਧਾਭਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਯਥੋਰ੍ਮਯੋ ऽਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਭਾਵਿਨਃ ਪਯਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਨ ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸृष੍ਟਯਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤਸ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਦ੍ ਆਕਾਸ਼ੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਨਿਰਂਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਭਾਗਸ੍ ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ੁਕੀ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਅਸ੍ਥਿਤੈਵ ਸ੍ਥਿਤੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਮਾਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮਣੌ ਯਥਾ । ਨ ਸਤ੍ਯਭੂਤਾ ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਤਥੇਯਂ ਸृष੍ਟਿਰ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਮਣਕ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਨਾ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠੀ।
ਖਾਧਾਰੈਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਦੈਃ ਖਸ੍ਥੈਰ੍ ਨ ਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਗਗਨਂ ਯਥਾ । ਚਿਤ੍ਸ੍ਥੈਸ੍ ਸਰ੍ਗੈਸ਼੍ ਚਿਦਾਧਾਰੈਰ੍ ਨ ਸ੍ਪृष੍ਤਾ ਚਿਤ੍ ਪਰਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਜਲਧਿष੍ਵ੍ ਏਵ ਨੋ ਮਹ੍ਯਾਂ ਯਥਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ । ਤਥਾ ਪੁਰ੍ਯष੍ਟਕੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਚਿਨ੍ ਨ ਦੇਹੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸਿਰਫ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਰਹਿਤਾ ਸਰ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸੈषਾ ਚਿਦ੍ ਅਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੋਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕृਤਾਭਿਧਾ
ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ 'ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਸਲੀਅਤ' ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਸ਼ਤਭਾਗਾਚ੍ਛਾ ਜ੍ਞੇषੁ ਨਿष੍ਕਲਰੂਪਿਣੀ । ਸਕਲਾਮਲਸਂਸਾਰਸ੍ਵਰੂਪੈਕਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ
ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਮ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ।
ਤਰਙ੍ਗਾਦਿਮਯੀ ਸ੍ਫਾਰਾ ਨਾਨਾਤਾ ਸਲਿਲਾਰ੍ਣਵੇ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਤਥਾ ਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਝਲਕਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।