ਯਾਦृਗ੍ਵਾਸਨਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਾਦृਕ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਜਨਸ੍ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਿਸ਼ਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਦਾ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੁੱਤੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਮ੍ਬ੍ਲਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਲਰਸਾਸਿਕ੍ਤਂ ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਞ੍ਜਿਤਮ੍ । ਬੀਜਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿषਾਕਲ੍ਕਸਿਕ੍ਤਂ ਚ ਕਟੁ ਜਾਯਤੇ
ਜਲ ਜਦੋਂ ਜਲ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਬੀਜ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਵਾਸਨਯਾ ਚੇਤੋ ਮਹਤ੍ਯਾ ਜਾਯਤੇ ਮਹਤ੍ । ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਮਨੋਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਤਾਸ੍ਵਪ੍ਨਭਾਙ੍ ਨਰਃ
ਚੰਗੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਵਾਸਨਯਾ ਚੇਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪੇਲਵਾਮ੍ । ਪਿਸ਼ਾਚਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ ਨਿਸ਼ਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਛੋਟੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਛੋਟਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸਿ ਸ੍ਫਾਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯੇ ਕਾਲੁष੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਨ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸ੍ਫਾਰਕਾਲੁष੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਯਾਤਿ ਨ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੰਦਗੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਪਰ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਚੱਜਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਮਨਸਿ ਸ੍ਫਾਰਕਾਲੁष੍ਯੇ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਜਾਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸ੍ਫਾਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯੇ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਜਾਯਤੇ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਰਾਂ ਨ ਗਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਉਦ੍ਯੋਗਵਾਨ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਪੂਰਣਾਸ਼ਾਮ੍ ਇਵੋਡੁਪਃ
ਸੱਚਾ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਧ੍ਯੋ ਨ ਚ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯੋਤ੍ਥਿਤੈਵ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਲਤਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਉਠੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਤਾ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਕਾਰੋ ਮृਗਤृष੍ਣਾਕ੍ਰਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਭਾਸਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਨ੍ਤੋ ऽਹਂ ਵਰਾਕੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਦੁਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋਦਿਤਃ । ਅਨਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਪਰੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਣਛੁੱਟਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਛੜਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਯੈषਾ ਪ੍ਰਮਿਤਿਭਾਵਨਾ । ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਬਨ੍ਧਨਂ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪੋਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੋਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਦਸ਼ਾਹੀਨਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਰ੍ਵੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਬੰਧਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵ, ਨਾ ਇਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ—ਉਹ ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।
ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦृष੍ਟਿषੁ । ਅਮਨਸ੍ਤਾਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਥਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਭਸਨ੍ਤਾਨਵਾਰਿਭਿਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਰਙ੍ਗਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪਟੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਝਲਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸਤ੍ਯਭਾਵਨਯਾਨਘ । ਹੇਯਾਦੇਯਦਲੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਕਾਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੈਰਾਗ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ । ਅਭਿਜਾਤੋਪਲਸ੍ਯੇਵ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਚ ਦ੍ਯੁਤਿਃ
ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਖੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਮਨਸੋ ਯੈਕਤਾਨਤਾ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਦृष੍ਟਿਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕ੍ਸ਼ਣਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਜੋ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਛਿਨ ਭੰਗੂਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਯਦਾ । ਮਨਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਾ ਯੇਯਂ ਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੀ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਚ ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਹ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੀ ਸਾਫ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ऽਪਿ ਤਦ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਕੁਜ੍ਞਾਨਮਨਸਸ੍ ਤੇਨ ਦੁਃਖਿਤਾ ਹਸ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਮਨ ਗਲਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਵਿਨਾ ਭਾਵੇਨ ਦੁਃਖਦਾ । ਦृਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵ੍ ਏषਾ ਭੋਗਮੋਕ੍ਸ਼ੈਕਦਾਯਿਨੀ
ਜੇ 'ਇਹ ਜਗਤ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਲਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਰਙ੍ਗੋ ऽਨ੍ਯ ਇਤਿ ਨਾਨਾਤਯਾਜ੍ਞਤਾ । ਜਲਮ੍ ਏਵ ਤਰਙ੍ਗੋ ऽਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਲ ਜ੍ਞਤਾ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੂਜੀ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਇਕਤਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਰੂਪਿ ਯਤ੍ । ਤਦਭਾਵੇਨ ਤੁ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਦੇ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਨੰਤਤਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਮਨੋਰੂਪਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਅਸਨ੍ਮਯਵਿਨਾਸ਼ੇ ਤੁ ਕਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਵਦ ਰਾਘਵ
ਮਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਘਵ, ਦੱਸੋ, ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਵਤ੍ਸਲੋ ਯਥਾ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਅਰਾਗਦ੍ਵੇषਯਾ ਧਿਯਾ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਯ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਪਞ੍ਜਰਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖ।
ਅਵਤ੍ਸਲਾਦ੍ ਯਥਾ ਬਨ੍ਧੋਸ੍ ਸੁਖਦੁਃਖੈਰ੍ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ । ਪਰਤ੍ਵਸਮ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾਤ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਯਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਨਾਦਿ ਸ਼ਿਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਨ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਯੇ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਾਂਸੁਰ੍ ਵਾਯੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਥਾ
ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਆਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਧੂੜ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਨੋਵਾਯੌ ਦੇਹਪਾਂਸੁਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਪੁਨਸ੍ ਸਂਸਾਰਨਗਰੇ ਨ ਨੀਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਧੁੰਦ ਨਹੀਂ ਪੈਦੀ।
ਵਾਸਨਾਪ੍ਰਾਵृषਿ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਸ਼ਮਮ੍ ਆਗਤੇ । ਜਾਡ੍ਯੇ ਜਨਿਤਹृਤ੍ਕਮ੍ਪੇ ਪਙ੍ਕੇ ਸ਼ੋषਮ੍ ਉਪਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੁਥਰਾਪਣ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕੰਪਕੰਪੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁष੍ਕਤृष੍ਣਾਲਤੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਮਹਾਹृਦਯਕਾਨਨੇ । ਅਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ੀਣਕਦਮ੍ਬੇषੁ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਘਨੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਰਸ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗਾੜੀ ਛਾਂ ਵੀ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।