ਮਨਸੋ ऽਭ੍ਯੁਦਯੋ ਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਹੋਦਯਃ । ਜ੍ਞਮਨੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਮਨੋ ऽਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ-ਉਤਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਚ੍ਚਕ੍ਰਂ ਮਨਃ ਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਮਨੋ ਵ੍ਯੋਮ ਮਨੋ ਦੇਹੋ ਮਨੋ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ਰਿਪੁਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਮਨ ਹੀ ਹਨ; ਅਸਮਾਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਦੋਸਤ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲੁषਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ । ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸੇਯਂ ਵਾਸਨਾ ਭਵਭਾਗਿਨੀ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮੈਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਮਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਕਲਿਤਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਤਿਕ੍ਸ਼ਤਾਭਿਧਮ੍ । ਮਨਾਗ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਕਲੁषਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮੈਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤ੍ਯਪ੍ਰਪਤਿਤਂ ਰੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਂ । ਤਦ੍ ਏਵਾਧਿਕਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਮਨਸ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋਰ ਵਧ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਾ ਸਂਸਾਰਪੁਰੁषੋ ਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਜਡਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਦੇਹੀ ਖਵਦ੍ ਅਲੇਪਕਃ
ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਲਹੂ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਣਸ਼ਃ ਕृਤ੍ਤੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਰੁਧਿਰਾਦਿਕਾਤ੍ । ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੇ ਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪਲ੍ਲਵਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਨੋ ਜੀਵਂ ਨਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਕਾਰਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨਰਸ੍ ਤਨ੍ਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਰਚਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਜਾਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿਬਨ੍ਧਾਯ ਕੋਸ਼ਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਮਿਰ੍ ਯਥਾ
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ-ਵੱਧ ਬੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਮਂ ਦੇਹਭ੍ਰਮਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਪੁਨਃ । ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਪਲ੍ਲਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦृਗ੍ਵਾਸਨਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਾਦृਕ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਜਨਸ੍ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਨਿਸ਼ਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਦਾ ਵਾਸਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੁੱਤੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਮ੍ਬ੍ਲਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਲਰਸਾਸਿਕ੍ਤਂ ਮਧੁਰਂ ਮਧੁਰਞ੍ਜਿਤਮ੍ । ਬੀਜਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿषਾਕਲ੍ਕਸਿਕ੍ਤਂ ਚ ਕਟੁ ਜਾਯਤੇ
ਜਲ ਜਦੋਂ ਜਲ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਬੀਜ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਵਾਸਨਯਾ ਚੇਤੋ ਮਹਤ੍ਯਾ ਜਾਯਤੇ ਮਹਤ੍ । ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਮਨੋਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਤਾਸ੍ਵਪ੍ਨਭਾਙ੍ ਨਰਃ
ਚੰਗੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਵਾਸਨਯਾ ਚੇਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪੇਲਵਾਮ੍ । ਪਿਸ਼ਾਚਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ ਨਿਸ਼ਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਛੋਟੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਛੋਟਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸਿ ਸ੍ਫਾਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯੇ ਕਾਲੁष੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਨ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸ੍ਫਾਰਕਾਲੁष੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਯਾਤਿ ਨ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੰਦਗੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਪਰ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਚੱਜਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਮਨਸਿ ਸ੍ਫਾਰਕਾਲੁष੍ਯੇ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਜਾਯਤੇ ਫਲਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸ੍ਫਾਰਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯੇ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਜਾਯਤੇ ਫਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਰਾਂ ਨ ਗਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਉਦ੍ਯੋਗਵਾਨ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਪੂਰਣਾਸ਼ਾਮ੍ ਇਵੋਡੁਪਃ
ਸੱਚਾ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਬਧ੍ਯੋ ਨ ਚ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯੋਤ੍ਥਿਤੈਵ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਲਤਾ ਯਥਾ
ਇੱਥੇ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਉਠੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਤਾ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਕਾਰੋ ਮृਗਤृष੍ਣਾਕ੍ਰਮੋਤ੍ਥਿਤਃ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਭਾਸਸ੍ ਸਂਸਾਰੋ ऽਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਨ੍ਤੋ ऽਹਂ ਵਰਾਕੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਦੁਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋਦਿਤਃ । ਅਨਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਪਰੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਣਛੁੱਟਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਛੜਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਯੈषਾ ਪ੍ਰਮਿਤਿਭਾਵਨਾ । ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਬਨ੍ਧਨਂ ਲੋਕੇ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪੋਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹੀ ਸੋਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਦਸ਼ਾਹੀਨਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਰ੍ਵੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਤੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਬੰਧਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵ, ਨਾ ਇਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ—ਉਹ ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।
ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਦृष੍ਟਿषੁ । ਅਮਨਸ੍ਤਾਮ੍ ਇਵਾਪਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਥਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਭਸਨ੍ਤਾਨਵਾਰਿਭਿਃ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਦृष੍ਟਿਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਰਙ੍ਗਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪਟੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਝਲਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸਤ੍ਯਭਾਵਨਯਾਨਘ । ਹੇਯਾਦੇਯਦਲੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ੌ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਕਾਯਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੈਰਾਗ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ । ਅਭਿਜਾਤੋਪਲਸ੍ਯੇਵ ਗਲਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਚ ਦ੍ਯੁਤਿਃ
ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਖੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਦਾਰ੍ਥੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਮਨਸੋ ਯੈਕਤਾਨਤਾ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਦृष੍ਟਿਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕ੍ਸ਼ਣਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਜੋ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਛਿਨ ਭੰਗੂਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਯਦਾ । ਮਨਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸਂਲੀਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸ੍ਫੁਟਾ ਯੇਯਂ ਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੀ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਚ ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਹ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੀ ਸਾਫ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਧ੍ਯੇ ऽਪਿ ਤਦ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਕੁਜ੍ਞਾਨਮਨਸਸ੍ ਤੇਨ ਦੁਃਖਿਤਾ ਹਸ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਮਨ ਗਲਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।