ਸ਼ਰੀਰਨੌਸ਼੍ ਚਰ੍ਮਨਿਬਦ੍ਧਬਨ੍ਧਾ ਭਵਾਮ੍ਬੁਧਾਵ੍ ਆਲੁਲਿਤਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀ । ਪ੍ਰਵ੍ਰੋਡ੍ਯਤੇ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ ਅਧੋ ਵਹਨ੍ਤੀ ਮਕਰੈਰ੍ ਅਧੀਨਾ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਨੌਕ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੀ ਹੋਈ, ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤृष੍ਣਾਲਤਾਕਾਨਨਚਾਰਿਣੋ ऽਮੀ ਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਂ ਕਾਮਮਹੀਰੁਹੇषੁ । ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ਪਯਨ੍ਤਿ ਕਾਮਮ੍ ਮਨੋਮृਗਾ ਨੋ ਫਲਮ੍ ਆਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਹਿਰਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਕਾਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇषੁ ਦੂਰਾਸ੍ਤਵਿषਾਦਮੋਹਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਮ੍ਯੇष੍ਵ੍ ਅਨੁਤ੍ਸਿਕ੍ਤਮਨੋऽਭਿਰਾਮਾਃ । ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਨ੍ਦਰੀਭਿਰ੍ ਅਨਾਹਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਾ ਮਹਾਨ੍ਤਃ
ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਰਨ੍ਤਿ ਮਾਤਙ੍ਗਘਟਾਤਰਙ੍ਗਂ ਰਣਾਮ੍ਬੁਧਿਂ ਯੇ ਮਯਿ ਤੇ ਨ ਸ਼ੂਰਾਃ । ਸ਼ੂਰਾਸ੍ ਤ ਏਵੇਹ ਮਨਸ੍ਤਰਙ੍ਗਂ ਯੇ ਹੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਮ੍ਭੋਧਿਮ੍ ਇਮਂ ਤਰਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਚੇ ਵਿਰਲੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਵਿਰਲੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਲਿष੍ਟਪਰ੍ਯਨ੍ਤਫਲਾਭਿਰਾਮਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਾਚਿਤ੍ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੁਰਾਸ਼ਾਹਤਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਯਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਲੋਕਃ
ਕੋਈ ਐਸਾ ਕੰਮ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਵਿਰਤੀ ਅਸਾਰ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਹੀ ਆਰਾਮ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ ਦਿਕ੍ਕੁਹਰਂ ਪ੍ਰਤਾਪੈਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਗृਹਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਮ੍ । ਯੇ ਪੂਰਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਧਰ੍ਮਬਨ੍ਧਾ ਨ ਤੇ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਸੁਲਭਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਗਿਰਿਸ਼ੈਲਭਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਵਜ੍ਰਾਲਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮਿਦ੍ਧਵੇਗਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯਸ੍ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ਆਪਦਸ਼੍ ਚ
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੀਰੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਲੁਕਾਈ ਹੋਵੇ, ਤਕਦੀਰ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚ ਦਾਰਾਸ਼੍ ਚ ਧਨਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤਾਤ ਰਸਾਯਨਂ ਵ । ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਤਨ੍ ਨੋਪਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰਾਤਿਰਮ੍ਯਾ ਵਿषਮੂਰ੍ਛਨੈਵ
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਸਾਇਣ। ਪਰ ਆਖਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਿषਾਦਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿषਮਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ ਕਾਯਵਯੋऽਵਸਾਨੇ । ਭਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਅਭਿਧਰ੍ਮਰਿਕ੍ਤਾਞ੍ ਜਨੋ ਜਰਾਵਾਨ੍ ਅਭਿਦਹ੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਾਰ੍ਥਧਰ੍ਮਾਪ੍ਤਿਕृਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰ੍ ਆਦੌ ਦਿਵਸਾਨਿ ਨੀਤ੍ਵਾ । ਚੇਤਸ਼੍ ਚਲਦ੍ ਬਰ੍ਹਿਣਪਿਞ੍ਛਲੋਲਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਗਚ੍ਛਤੁ ਕੇਨ ਪੁਂਸਃ
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਖੁਸ਼ੀ, ਧਨ ਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਣਸੁਚਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਆਰਾਮ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪੁਰੋਗਤੈਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਵਾਪ੍ਤਰੂਪੈਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਤੁਙ੍ਗਤਰਙ੍ਗਕਲ੍ਪੈਃ । ਕ੍ਰਿਯਾਫਲੈਰ੍ ਦੈਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਉਪੇਤੈਰ੍ ਵਿਡਮ੍ਬ੍ਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਰੁਚਿਰ੍ ਹਿ ਲੋਕਃ
ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਮਾਨ੍ਯ੍ ਅਮੂਨੀਤਿ ਵਿਭਾਵਿਤਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਨੋਰਮਾਣਿ । ਜਨਸ੍ਯ ਜਾਯਾਜਨਰਞ੍ਜਨੇਨ ਜਟਾਜਰਾਨ੍ਤਂ ਜਰਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਃ
ਇਹ ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਣਾਨਿ ਯਥਾ ਤਰੂਣਾਂ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨ੍ਮਾਸ਼ੁ ਲਯਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ । ਤਥੈਵ ਲੋਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਹੀਨਾਸ੍ ਸਮੇਤ੍ਯ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕੁਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਹੋਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਸ੍ ਤਤੋ ਦੂਰਤਰਂ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਗੇਹਂ ਦਿਵਸਾਵਸਾਨੇ । ਵਿਵੇਕਿਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਿਸਾਧੁਕਰ੍ਮਰਿਕ੍ਤੇ ऽਹ੍ਨਿ ਯਾਤੇ ਕ ਉਪੈਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਮ੍
ਇਥੇ-ਉਥੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਜਦ ਦਿਨ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਨੀਂਦ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਨੇ ਸਮਸ੍ਤੇ ਸਮਾਗਤਾਯਾਮ੍ ਅਭਿਤਸ਼੍ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਮ੍ । ਸੇਵ੍ਯਨ੍ਤ ਏਤਾਨਿ ਸੁਖਾਨਿ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸਮਾਯਾਤਿ ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ
ਜਦ ਤਕ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਇਹ ਸੁਖ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਤੁਚ੍ਛਰੂਪੈਰ੍ ਭਾਵੈਰ੍ ਅਮੀਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਣਦृष੍ਟਨष੍ਟੈਃ । ਵਿਲੋਭ੍ਯਮਾਨਾ ਜਨਤਾ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਾਯਾਤਮ੍ ਅਹੋ ਨ ਯਾਤਮ੍
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਲਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਯਿਯਾਸੁਭਿਃ ਕਾਲਮੁਖਂ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਜਨੈਡਕੈਸ੍ ਤੇ ਹਤਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਾਃ । ਯੇ ਪੀਨਤਾਮ੍ ਏਵ ਬਲਾਦ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਬਨ੍ਧੇ ਨਨੁ ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਜੋ ਲੋਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਬੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਸ੍ਰਮ੍ ਆਗਚ੍ਛਤਿ ਸਤ੍ਵਰੇਯਮ੍ ਅਨਾਰਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਤ੍ਵਰੈਵ । ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਲੋਲਾ ਜਨਤਾ ਜਗਤ੍ਯਾਂ ਤਰਙ੍ਗਮਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗੁਰੇਵ
ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਲੋਕਾਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਹਾਰੈਕਪਰਾ ਨਰਾਣਾਮ੍ ਮਨੋ ਮਨੋਹਾਰਿਤਯਾ ਹਰਨ੍ਤਿ । ਰਕ੍ਤਚ੍ਛਦਾष੍ षਟ੍ਪਦਚਞ੍ਚਲਾਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ਵਿषਦ੍ਰੁਮਾ ਲੋਲਲਤਾਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ ਚ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਭੰਬੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ; ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤੋ ऽਨ੍ਯਤਸ਼੍ ਚੋਪਗਤਾ ਮੁਧੈਵ ਸਮਾਨਸਙ੍ਕੇਤਨਿਬਦ੍ਧਭਾਵਾ । ਯਾਤ੍ਰਾਸਮਾਸਙ੍ਗਸਮਾ ਨਰਾਣਾਂ ਕਲਤ੍ਰਮਿਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਮਾਯਾ
ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਪਤਨੀ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ—ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੀਪਕਾਨ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਇਵ ਭੁਕ੍ਤਭੂਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਨਿਬਨ੍ਧਨੀषੁ । ਸਂਸਾਰਮਾਯਾਸੁ ਚਲਾਚਲਾਸੁ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਤਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀषੁ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਲਰਜ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ।
ਸਂਸਾਰਸਂਰਮ੍ਭਕੁਚਕ੍ਰਿਕੇਯਮ੍ ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਪਯੋਬੁਦ੍ਬੁਦਭਙ੍ਗੁਰਾਪਿ । ਅਸਾਵਧਾਨਸ੍ਯ ਜਨਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੌ ਚਿਰਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮ੍ ਆਤਨੋਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੀ ਘੇਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਕੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਧਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੋਭੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਦੈਨ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਵਿਨष੍ਟਾ ਗੁਣਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵੇ । ਆਸ਼੍ਵਾਸਨਾ ਦੂਰਤਰਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਜਨਸ੍ਯ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਵਾਬ੍ਜਿਨੀषੁ
ਚਮਕ ਤੇ ਰੌਣਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ; ਗੁਣ ਹੁਣ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਆਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ ਦੈਵਵਸ਼ਾਦ੍ ਉਪੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਦੇਹਭਾਰੇਣ ਕृਤਾਪਕਾਰਃ । ਵਿਲੂਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਰੁਃ ਕੁਠਾਰੈਰ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨੇ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ
ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਕੀ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਨੋਰਮਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਦੋषਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਘਾਤਾਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਸ੍ਯ । ਵਿषਦ੍ਰੁਮਸ੍ਯੇਵ ਜਨਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਆਸਾਦ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮੂਰ੍ਛਨੈਵ
ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਮੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਲੀਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸ੍ ਤਾ ਦृਸ਼ੋ ਯਾਸੁ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਦੋषਾਃ ਕਾਸ੍ ਤਾ ਦਿਸ਼ੋ ਯਾਸੁ ਨ ਦੁਃਖਦਾਹਃ । ਕਾਸ੍ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਯਾਸੁ ਨ ਭਙ੍ਗੁਰਤ੍ਵਂ ਕਾਸ੍ ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਾਸੁ ਨ ਨਾਮ ਮਾਯਾ
ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਕਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ?
ਕਲ੍ਪਾਭਿਧਾਨਕ੍ਸ਼ਣਜੀਵਿਨੋ ऽਪਿ ਕਲ੍ਪੌਘਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਲਨੇ ਵਿਰਿਞ੍ਚਾਃ । ਅਤਃ ਕਲਾਸ਼ਾਲਿਨਿ ਕਾਲਜਾਲੇ ਲਘੁਤ੍ਵਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਧਿਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ਯਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਲਪ ਦੇ ਇਕ ਪਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਬੇਅਸਰ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਾषਾਣਮਯਾ ਮਹੀਧ੍ਰਾ ਮृਦਾ ਮਹੀ ਦਾਰੁਭਿਰ੍ ਏਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ । ਮਾਂਸੈਰ੍ ਜਨਾਃ ਪੌਰੁषਬਦ੍ਧਭਾਵਾ ਨਾਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਵਿਕਾਰਹੀਨਮ੍
ਹਰ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਸਿਰਫ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ।
ਆਲੋਕ੍ਯਤੇ ਚੇਤਨਯਾਨੁਵਿਦ੍ਧਃ ਪਯੋਨਿਬਦ੍ਧੋ ऽਣੁਚਯੋ ਨਭਸ੍ਸ੍ਥਃ । ਪृਥਗ੍ਵਿਭਾਗੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਏਤਜ੍ ਜਗਨ੍ ਨੇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਢੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਰਾਹੀਂ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਚਮਤ੍ਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਹ ਮਨਸ੍ਵਿਲੋਕੇ ਚੇਤਸ਼੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਕਰੀ ਨਰਾਣਾਮ੍ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਸਾਧੋ ਵਿषਯਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਨ ਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾ
ਅਚੰਭਾ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।