ਏਤਦ੍ ਰਾਮ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕਮਲਜੇਨ ਮੇ । ਭਵਤੇ ऽਦ੍ਯ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿष੍ਯਾਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਧੀਮਤੇ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਨੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ, ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਦਾਮਵ੍ਯਾਲਕਟਨ੍ਯਾਯਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਾ ਤੇ ऽਸ੍ਤੁ ਰਾਘਵ । ਭੀਮਭਾਸਦ੍ਰੁਟਨ੍ਯਾਯੋ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਵਾਨਘ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ, ਰੱਸੀਆਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਵ ਉਹ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।
ਅਵਿਰਲਸੁਖਦੁਃਖਸਙ੍ਕਟੇਯਂ ਭਵਪਦਵੀ ਭਵਭਾਵਨੋਪਯਾਤਾ । ਵ੍ਯਵਹਰਣਵਤੋ ऽਪਿ ਭੂਤਜਾਤੌ ਸਤਤਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਤਯਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤੀਤਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਹ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਟੁੱਟ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੂਰਾਸ੍ ਸਾਧਵੋ ਯੈਰ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਮਦਿਰੋਲ੍ਲਾਸਿ ਸ੍ਵਮਨੋ ਵਿषਯੋਨ੍ਮੁਖਮ੍
ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਨੇਕ ਜੀਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
ਸਂਸਾਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੋਪਦ੍ਰਵਦਾਯਿਨਃ । ਉਪਾਯ ਏਕ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਧਰ੍ਮਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚੈਵਾਵਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍ । ਭੋਗੇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਕੋ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣੋ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਉਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਦਰ੍ਭੈਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍ ਇਦਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਵਿषਵਹ੍ਨਿਵਤ੍
ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹੀ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਵਿषਯਾ ਵਿषਮਾਭੋਗਾਃ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰ੍ਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਨਿष੍ਟਾਃ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾਸ੍ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ ਸੁਖਾਵਹਾਃ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੀੜ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦੋषਾਨ੍ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਸਸ੍ਫਾਰਾਨ੍ ਵਾਸਨਾਵਾਸਿਤਾ ਮਤਿਃ । ਕੀਰ੍ਣਕਣ੍ਟਕਬੀਜਾ ਭੂਃ ਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਸਰਂ ਯਥਾ
ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਵਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਲਗ੍ਨਵਾਸਨਾਗਰ੍ਭਾ ਮਤਿਃ ਪ੍ਰਸਰਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਅਦृष੍ਟਰਾਗਦ੍ਵੇषਾ ਸਾ ਸ਼ਮਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਨੈਃ ਪਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਹਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਗ ਜਾਂ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਵਾਸਨਾਗਰ੍ਭਾ ਧੀਃ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਸੁਗੁਣਾਨ੍ ਸਦਾ । ਫਲਦਾਨ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਕਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਬੀਜਵਤੀਵ ਭੂਃ
ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਫ਼ਸਲ ਉਗਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਭਾਵਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ਼ਨੈਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਘਨਾਮ੍ਬੁਦੇ
ਚੰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਲਗਾ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤੇ ਚ ਸੌਜਨ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ ਇਵੋਡੁਪੇ । ਵਿਵੇਕੇ ਪ੍ਰਸृਤੇ ਪੁਣ੍ਯੇ ਜਗਤੀਵਾਰ੍ਕਤੇਜਸਿ
ਜਦੋਂ ਚੰਗਿਆਈ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਦਸ ਵਧਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝ ਤੇ ਨੇਕੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਧृਤਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਵृਦ੍ਧਾਯਾਂ ਮੁਕ੍ਤਾਯਾਮ੍ ਇਵ ਕੀਚਕੇ । ਸ੍ਥਿਤਾਵ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਕृਤਾਸ੍ਥਾਯਾਂ ਰੁਚਾਵ੍ ਇਵ ਨਿਸ਼ਾਕਰੇ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੌਸਲਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਂਸ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਚੀ ਰਾਤ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਫਲਿਤੇ ਸ਼ੀਤਲਚ੍ਛਾਯੇ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸਫਲਦ੍ਰੁਮੇ । ਸ੍ਰਵਤ੍ਯ੍ ਆਨਨ੍ਦਸੁਰਸਂ ਸਮਾਧਿਸਰਲਦ੍ਰੁਮੇ
ਜਦੋਂ ਚੰਗੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਫਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰਸ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਨਿष੍ਕਾਮਮ੍ ਅਨੁਪਦ੍ਰਵਮ੍ । ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਚਾਪਲਾਨਰ੍ਥਲੋਭਮੋਹਭਯਾਮਯਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਲਾਲਚ, ਭਟਕਣਾ ਜਾਂ ਡਰ ਵਗੈਰਾ ਜੋ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਨ੍ਦੇਹਂ ਵਿਗਤਾਸ਼ੇषਕੌਤੁਕਮ੍ । ਨਿਰਸ੍ਤਕਲ੍ਪਨਾਜਾਲਂ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਲੇਪਕਮ੍
ਜਦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰੀਹਂ ਨਿਰੁਪਾਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਨਿਰਪੇਕ੍ਸ਼ਂ ਨਿਰਾਧਿ ਚ । ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼ੋਕਨੀਹਾਰਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਮ ਦਾ ਕੋਹਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਕਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਤ ਜਾਂ ਗੰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ—
ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਗ੍ਰਸੁਤਂ ਸੂਤਂ ਸਤृष੍ਣਾਦਾਰਪਞ੍ਜਰਮ੍ । ਨਾਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਾਧਯਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਮ੍ ਐਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਤੀਖੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਥੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਮੋਹ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਪੀਵਰਤਾਹੇਤੂਨ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਜ੍ਝਤਿ । ਸਦ੍ਭृਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭੁਕृਤ੍ਯੇषੁ ਜਹਾਤਿ ਤृਣਵਤ੍ ਤਨੁਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਨੌਕਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਨਕੇ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੋ ऽਭ੍ਯੁਦਯੋ ਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਹੋਦਯਃ । ਜ੍ਞਮਨੋ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਮਨੋ ऽਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ-ਉਤਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਚ੍ਚਕ੍ਰਂ ਮਨਃ ਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਮਨੋ ਵ੍ਯੋਮ ਮਨੋ ਦੇਹੋ ਮਨੋ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ਰਿਪੁਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਮਨ ਹੀ ਹਨ; ਅਸਮਾਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਦੋਸਤ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਕਲੁषਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ । ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸੇਯਂ ਵਾਸਨਾ ਭਵਭਾਗਿਨੀ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮੈਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਮਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਕਲਿਤਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਤਿਕ੍ਸ਼ਤਾਭਿਧਮ੍ । ਮਨਾਗ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਕਲੁषਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮੈਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤ੍ਯਪ੍ਰਪਤਿਤਂ ਰੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਂ । ਤਦ੍ ਏਵਾਧਿਕਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਮਨਸ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋਰ ਵਧ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਾ ਸਂਸਾਰਪੁਰੁषੋ ਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ । ਜਡਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਦੇਹੀ ਖਵਦ੍ ਅਲੇਪਕਃ
ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਲਹੂ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਣਸ਼ਃ ਕृਤ੍ਤੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਰੁਧਿਰਾਦਿਕਾਤ੍ । ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੇ ਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪਲ੍ਲਵਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਹੂ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਨੋ ਜੀਵਂ ਨਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਦ੍ ਏਵਾਕਾਰਮ੍ ਆਗਤਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਨਰਸ੍ ਤਨ੍ਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਰਚਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਜਾਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿਬਨ੍ਧਾਯ ਕੋਸ਼ਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਮਿਰ੍ ਯਥਾ
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ-ਵੱਧ ਬੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਮਂ ਦੇਹਭ੍ਰਮਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਪੁਨਃ । ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਪਲ੍ਲਵਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੱਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।