ਏਵਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨਾਸਦ੍ ਭਵਤਿ ਹਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਬृਹਦ੍ ਭਵਤਿ ਵਾ ਤਨੁ
ਇਹੀ ਗੱਲ ਸਚ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ। ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਿਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਨੇਨੈਵ ਕਰਿष੍ਯੇ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਬੋਧਨਮ੍
ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੀ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਸੱਚੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਝੂਠੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਇਸੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਸਨ੍ਤ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਯਮ੍ ਇਮੇ ਕਿਲ । ਦਾਮਾਦਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਸਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ
ਸੱਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਸੱਚੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ। ਪਰ ਰੱਸਾ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸੱਚੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦਾਮਾਦਯੋ ਰਾਮ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਾਯਾਮਯਾ ਇਹ । ਅਸਤ੍ਯਾ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਭਾ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਪੂਰਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਰਾਮਾ, ਇੱਥੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਤਥੈਵੇਮੇ ਵਯਮ੍ ਅਪਿ ਸਸੁਰਾਸੁਰਦਾਨਵਾਃ । ਅਸਤ੍ਯਾ ਏਵ ਵਲ੍ਗਾਮੋ ਯਾਮ ਆਯਾਮ ਏਵ ਚ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਾਂ; ਚਲਦੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਝਲਕ ਹੀ ਹੈ।
ਅਲੀਕਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਦ੍ਭਾਵੋ ਮਦ੍ਭਾਵੋ ऽਲੀਕ ਏਵ ਚ । ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਤੇਰਾ ਆਪਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ।
ਮृਤੋ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਃ । ਮृਤੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਚ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਭਵੇਦ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ' ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਏषਾ ਹਿ ਮੂਢਵਿषਯਾ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਨ ਰਾਜਤੇ । ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨੋਦੇਤਿ ਨਾਨੁਭੂਤੇਰ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਃ
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥੁੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਰੂਢੋ ਯਸ੍ ਸ ਯਤ੍ਨਾਭ੍ਯਸਨਂ ਵਿਨਾ । ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜੋ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਨ ਵਿਚ ਜੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ।
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਕ੍ਤਿ ਯਃ । ਤਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾ ਵਿਮੂਢਾ ਵਿਹਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਪਾਗਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੀਵਕ੍ਸ਼ੀਵਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਕਿਲੇਹਾਜ੍ਞਤਜ੍ਜ੍ਞਯੋਃ । ਅਨ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ ਬੋਧੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਯਤ੍ਨੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਸਤ੍ਯੇ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਮ੍ । ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ऽਜ੍ਞਸ਼੍ ਚ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ਵ ਆਕ੍ਰਮਣਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਾ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਯਤੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਨਨੁਭਵੇ ਸ ਤਦ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਵਾਨ੍
ਜਗਤ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਿषਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏषਾ ਰਾਮ ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਵਿਰਾਜਤੇ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਸ੍ਮੀਤਿ ਰੂਪੇਣ ਕਿਲ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬਾਤ ਤਾਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜਾਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਨ੍ ਸੁਧੀਃ । ਅਪਹ੍ਨਵਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤੇਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ 'ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ'—ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਥੱਲੇ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨਾਹਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਹੇਮਨੀਵੋਰ੍ਮਿਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਨ ਮਯ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਵਸਿष੍ਠਤਾ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਕਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ 'ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਾ' ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ।
ਭੂਤਤ੍ਵਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਮੂਢੋ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਬੁਦ੍ਧੌ ਹੇਮੇਵ ਨਾਜ੍ਞੇ ऽਸ੍ਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੂਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਿਥ੍ਯਾਹਨ੍ਤਾਮਯੋ ਮੂਢਸ੍ ਸਤ੍ਯੈਕਾਤ੍ਮਮਯਸ੍ ਸੁਧੀਃ । ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਸ੍ਵਭਾਵਾਪਹ੍ਨਵੋ ऽਨਯੋਃ
ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯੋ ਯਨ੍ਮਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ऽਪਹ੍ਨਵਃ ਕਥਮ੍ । ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਘਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤੈਵ ਹਿ
ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਕਹੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਘੜਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਹੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੇਮੇ ਵਯਂ ਸਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਦਾਮਾਦਯਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਵਯਂ ਚੇਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਃ ਖਲੁ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਕਿਤੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੇ ਹਾਂ—ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜਨਮ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਯਸਂਵੇਦਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੋਧਾਕਾਸ਼ਂ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨਸ੍ਤਮਿਤੋਦਯਮ੍
ਸੱਚ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਝ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅਸਮਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਕੇਵਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਤ੍ ਤਚ੍ ਚ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਿਭਾਨ੍ਤੀਮਾ ਨਿਜਾ ਭਾਸੋ ऽਙ੍ਗ ਦृष੍ਟਯਃ
ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਝਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਤੈਮਿਰਿਕਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸਹਜਾ ਏਵ ਦृष੍ਟਯਃ । ਕੇਸ਼ੋਣ੍ਡੁਕਾਦਿਵਦ੍ ਭਾਨ੍ਤਿ ਤਥੇਮਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਸृष੍ਟਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਲ ਜਾਂ ਗੇਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਸ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਥਾਨੁਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤਤੋ ऽਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦੀਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਵੀ ਸੱਚ ਵਰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਹ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚਿਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ ਤਥੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦਾਮਾਦਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੇਮੇ ऽਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਵਯਮ੍ । ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਾਃ ਕਿਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਗ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿਕ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਭਰੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਹੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ਯ ਨਿਰਾਕृਤੇਃ । ਚਿਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਯਥਾ ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਥਾ ਸਾ ਤਤ੍ਰ ਭਾਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਬੇਅੰਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਭਰਦੀ ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਦਾਮਾਦਿਰੂਪੇਣ ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਚਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਥਾਸੌ ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਤਥਾਕਾਰਾਨੁਭੂਤਿਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਭਿਧਾ ਕृਤਾ । ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੋ ਵ੍ਯੋਮਵਪੁषਸ੍ ਤਾਪਸ੍ਯੇਵ ਮृਗਾਮ੍ਬੁਤਾ
ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜੋ ਛਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸੰਸਾਰ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਇਹਦੀ ਸੂਰਤ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ ਤਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਿਧਾ ਕृਤਾ । ਯਤ੍ਰ ਸੁਪ੍ਤਂ ਤੁ ਤੇਨੈਵ ਤਤ੍ਰ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਭਿਧਾ ਕृਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਦਿੱਖ' ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸੇ ਅਸੂਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੁਕਤੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।