ਅਵਿਵੇਕਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਪਦਮ੍ ਈਦृਸ਼ੀਮ੍ । ਅਨਨ੍ਤਤਰਦੁਃਖਾਯ ਪਰਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਲੀਲਯਾ
ਅਵਿਵੇਕ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਐਸੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵ ਕਿਲਾਮਰਵਿਧ੍ਵਂਸਿਸ਼ਮ੍ਬਰਾਨੀਕਨਾਥਤਾ । ਕ੍ਵ ਤਾਪਤਪ੍ਤਜਮ੍ਬਾਲਜਲਜਰ੍ਜਰਮੀਨਤਾ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਹਕਮਤ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਗੰਦ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਤੇ ਪਲੜੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਕ੍ਵ ਧੈਰ੍ਯਮ੍ ਅਮਰਾਨੀਕਵਿਦ੍ਰਾਵਣਕਰਂ ਮਹਤ੍ । ਕ੍ਵ ਕਿਰਾਤਮਹੀਪਾਲਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਕਿਙ੍ਕਰਰੂਪਤਾ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਹੌਸਲਾ ਜੋ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ?
ਕ੍ਵ ਨਾਮ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦਾਰਧੀਰਤਾ । ਕ੍ਵ ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਸਨਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਕੁਕਲ੍ਪਨਾ
ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਜੋ ਮੋਹ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ?
ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਤਾਨਗਹਨਾ ਸਂਸਾਰਵਿषਮਞ੍ਜਰੀ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਙ੍ਕੁਰਾਦ੍ ਏਵ ਸਮੁਦੇਤੀਯਮ੍ ਆਤਤਾ
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਗਦੀ ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮ੍ ਅਤੋ ਰਾਮ ਮਾਰ੍ਜਯਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਅਹਂ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਮਾਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖੀ ਭਵ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੇਹਨਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ। 'ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਮ੍ਬੁਦਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ੍ਦੁਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਰਸਾਯਨਮਯਂ ਸ਼ੀਤਮ੍ ਅਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਚੰਦਨੁਮਾ ਗੋਲ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਠੰਢਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਿਸ਼ਾਚਾਤ੍ਤਾ ਦਾਮਵ੍ਯਾਲਕਟਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਃ । ਗਤਾਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਅਸਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਮਾਯਾਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਦਾਨਵਾਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਨੇ ਲਾਲਚ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਨਵ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।
ਕਸ਼੍ਮੀਰੇषੁ ਮਹਾਪਦ੍ਮਸਰਸੀਤੀਰਪਲ੍ਵਲੇ । ਅਦ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਰਾਮ ਸ਼ੇਵਾਲਲਵਲਾਲਸਾਃ
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਦੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ, ਅੱਜ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਰਮ ਪੌਦੇਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਸਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭਾਵੋ ਨਾਭਾਵੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਃ । ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਤਃ ਕਥਂ ਸਨ੍ਤਸ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਇਤਿ ਮੇ ਵਦ
ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਦੱਸੋ, ਝੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਏਵਮ੍ ਏਤਨ੍ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨਾਸਦ੍ ਭਵਤਿ ਹਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਬृਹਦ੍ ਭਵਤਿ ਵਾ ਤਨੁ
ਇਹੀ ਗੱਲ ਸਚ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ। ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਿਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਨੇਨੈਵ ਕਰਿष੍ਯੇ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਬੋਧਨਮ੍
ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੀ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਸੱਚੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਝੂਠੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਇਸੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਸਨ੍ਤ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵਯਮ੍ ਇਮੇ ਕਿਲ । ਦਾਮਾਦਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਨ੍ਤੋ ऽਪਿ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਸਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ
ਸੱਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਸੱਚੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ। ਪਰ ਰੱਸਾ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸੱਚੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦਾਮਾਦਯੋ ਰਾਮ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮਾਯਾਮਯਾ ਇਹ । ਅਸਤ੍ਯਾ ਏਵ ਸਤ੍ਯਾਭਾ ਮृਗਤृष੍ਣਾਮ੍ਬੁਪੂਰਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਰਾਮਾ, ਇੱਥੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
ਤਥੈਵੇਮੇ ਵਯਮ੍ ਅਪਿ ਸਸੁਰਾਸੁਰਦਾਨਵਾਃ । ਅਸਤ੍ਯਾ ਏਵ ਵਲ੍ਗਾਮੋ ਯਾਮ ਆਯਾਮ ਏਵ ਚ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਾਂ; ਚਲਦੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਝਲਕ ਹੀ ਹੈ।
ਅਲੀਕਮ੍ ਏਵ ਤ੍ਵਦ੍ਭਾਵੋ ਮਦ੍ਭਾਵੋ ऽਲੀਕ ਏਵ ਚ । ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ
ਤੇਰਾ ਆਪਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ।
ਮृਤੋ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਃ । ਮृਤੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਚ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਰ੍ ਭਵੇਦ੍ ਏਵਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 'ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ' ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਏषਾ ਹਿ ਮੂਢਵਿषਯਾ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ ਏਵ ਨ ਰਾਜਤੇ । ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਨੋਦੇਤਿ ਨਾਨੁਭੂਤੇਰ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਃ
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥੁੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਰੂਢੋ ਯਸ੍ ਸ ਯਤ੍ਨਾਭ੍ਯਸਨਂ ਵਿਨਾ । ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜੋ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਨ ਵਿਚ ਜੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ।
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਸਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਕ੍ਤਿ ਯਃ । ਤਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮ੍ ਇਵੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾ ਵਿਮੂਢਾ ਵਿਹਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਪਾਗਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੀਵਕ੍ਸ਼ੀਵਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਕਿਲੇਹਾਜ੍ਞਤਜ੍ਜ੍ਞਯੋਃ । ਅਨ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ ਬੋਧੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਯਤ੍ਨੇਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਸਤ੍ਯੇ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ ਅਪਹ੍ਨਵਮ੍ । ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ऽਜ੍ਞਸ਼੍ ਚ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ਵ ਆਕ੍ਰਮਣਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਾ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਯਤੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਨਨੁਭਵੇ ਸ ਤਦ੍ ਏਵਾਨੁਭੂਤਵਾਨ੍
ਜਗਤ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਿषਯੇ ਹ੍ਯ੍ ਏषਾ ਰਾਮ ਵਾਕ੍ ਪ੍ਰਵਿਰਾਜਤੇ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਸ੍ਮੀਤਿ ਰੂਪੇਣ ਕਿਲ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬਾਤ ਤਾਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜਾਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਂ ਪਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਨ੍ ਸੁਧੀਃ । ਅਪਹ੍ਨਵਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਤੇਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ 'ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ'—ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਥੱਲੇ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨਾਹਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਹੇਮਨੀਵੋਰ੍ਮਿਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਨ ਮਯ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਵਸਿष੍ਠਤਾ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਕਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ 'ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਾ' ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ।
ਭੂਤਤ੍ਵਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਮੂਢੋ ਨਾਤ੍ਮਨਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦਿਬੁਦ੍ਧੌ ਹੇਮੇਵ ਨਾਜ੍ਞੇ ऽਸ੍ਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਾ
ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੂਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਿਥ੍ਯਾਹਨ੍ਤਾਮਯੋ ਮੂਢਸ੍ ਸਤ੍ਯੈਕਾਤ੍ਮਮਯਸ੍ ਸੁਧੀਃ । ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਾਮ ਸ੍ਵਭਾਵਾਪਹ੍ਨਵੋ ऽਨਯੋਃ
ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯੋ ਯਨ੍ਮਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ऽਪਹ੍ਨਵਃ ਕਥਮ੍ । ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਘਟੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਤੈਵ ਹਿ
ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਕਹੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਘੜਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਹੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੇਮੇ ਵਯਂ ਸਤ੍ਯਾ ਨ ਚ ਦਾਮਾਦਯਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਵਯਂ ਚੇਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਃ ਖਲੁ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਕਿਤੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੇ ਹਾਂ—ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਜਨਮ ਨਹੀਂ।