ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਂ ਸੁਸੁਖਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਮਨੋ ਵਿषਯਵਿਦ੍ਰੁਤਮ੍ । ਅਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨੇਵ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਸ਼ਮਂ ਨਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਕੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢ-ਚੈਨ 'ਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗੇषੁ ਪ੍ਰਸਰੋ ਯਸ੍ਯਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਦੀਯਤੇ । ਸਾਪ੍ਯ੍ ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਹਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿषਸ੍ਯੇਵਾਙ੍ਕੁਰੋਦ੍ਗਤਿਃ
ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਪੈਦ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਡਿਤਸ੍ਯ ਹਿ ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਮ੍ਮਾਨਸ੍ ਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਸ਼ਾਲੇਰ੍ ਗ੍ਰੀष੍ਮੋਪਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਸੇਕੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਮृਤਾਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਦਿੱਤੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜੀ ਚਾਵਲ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਰ੍ਤੇਨ ਹਿ ਸਮ੍ਮਾਨੋ ਬਹੁਮਾਨੋ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤੇ । ਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਰਿਤਾਂ ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਪੂਰਸ੍ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਕਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਣ, ਤਾੰ ਮੀਂਹ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਪੂਰ੍ਣਸ੍ ਤੂਪਕृਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ । ਜਗਤ੍ਪੂਰਣਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁ ਗृਹ੍ਣਾਤ੍ਯ੍ ਏਕਾਰ੍ਣਵੋ ऽਖਿਲਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਹੋਰ ਚਾਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਹਰੇਕ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੋ ਨਿਗृਹੀਤਸ੍ਯ ਯਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਭਾਗਮਣ੍ਡਨਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵਾਲਬ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਬਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹੀਪਾਲੋ ਗ੍ਰਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤੁष੍ਯਤਿ । ਪਰੈਰ੍ ਅਬਦ੍ਧੋ ਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨ ਰਾਜ੍ਯਂ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਰਾਜ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਹਸ੍ਤਂ ਹਸ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਚ । ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੈਰ੍ ਇਵਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜਯ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਾਤ੍ਰਵਾਨ੍
ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਬਾ, ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈ।
ਜੇਤੁਮ੍ ਅਨ੍ਯਂ ਕृਤੋਤ੍ਸਾਹੈਃ ਪੁਰੁषੈਰ੍ ਉਦ੍ਬੁਭੂषੁਭਿਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹृਦਯਸ਼ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੇਤਵ੍ਯਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਏਤਾਵਤਿ ਧਰਣਿਤਲੇ ਸੁਭਗਾਸ੍ ਤੇ ਸਾਧੁਚੇਤਨਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ । ਪੁਰੁषਕਥਾਸੁ ਚ ਗਣ੍ਯਾ ਨ ਜਿਤਾ ਯੇ ਚੇਤਸਾ ਸ੍ਵੇਨ
ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਹ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਨਸੀਬ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਹृਦਯਬਿਲੇ ਕृਤਕੁਣ੍ਡਲ ਉਲ੍ਬਣਕਲਨਾਵਿषੋ ਮਨੋਭੁਜਗਃ । ਯਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਆਗਤ ਉਦਿਤਂ ਤਮ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮਂ ਵਨ੍ਦੇ
ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਸਰਪ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦੇਹਂ ਕृਤਘ੍ਨਾ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਤੇ ਕੁਕਾਰ੍ਯਮਹਾਕੋਸ਼ਾ ਦੁਰ੍ਜਯਾਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰਯਃ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹਨ; ਉਹ ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖਜਾਨੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਕਲੇਵਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿषਯਾਮਿषਗਰ੍ਧਤਃ । ਅਕ੍ਸ਼ਗृਧ੍ਰਾ ਵਿਵਲ੍ਗਨ੍ਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯੋਗ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਗਿਧਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵੇਕਤਨ੍ਤੁਜਾਲੇਨ ਗृਹੀਤਾ ਯੇਨ ਤੇ ਸ਼ਠਾਃ । ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਨ ਲੁਮ੍ਪਨ੍ਤਿ ਪਾषਾਣਕਵਲਂ ਯਥਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛਲਾਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਆਪਾਤਰਮਣੀਯੇषੁ ਰਮਨ੍ਤਿ ਵਿषਯੇषੁ ਯੇ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਰਸਾਨ੍ਤੇषੁ ਪਤਨ੍ਤਿ ਨਰਕੇषੁ ਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸੁਹਣੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਵੇਕਧਨਵਾਨ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਕਲੇਵਰਪਤ੍ਤਨੇ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰਿਭਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥੈਰ੍ ਅਵਸ਼ੋ ਨਾਭਿਭੂਯਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਮਾੜੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ — ਇੰਦਰਿਆਂ — ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਤਥਾ ਨ ਸੁਖਿਤਾ ਭੂਪਾ ਮृਣ੍ਮਯੋਗ੍ਰਪੁਰੀਜੁषਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਧੀਨਮਨਸਸ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਪੁਰੀਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਉਤਨੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭृਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸੁਗृਹੀਤਮਨੋਰਿਪੋਃ । ਵਸਨ੍ਤ ਇਵ ਮਞ੍ਜਰ੍ਯੋ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦਰੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵੈਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ قابੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਸੰਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਚਿਤ੍ਤਦਰ੍ਪਸ੍ਯ ਨਿਗृਹੀਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਵਿषਃ । ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯ ਇਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਭੋਗਵਾਸਨਾਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਨ੍ ਨਿਸ਼ੀਵ ਵੇਤਾਲ੍ਯੋ ਵਲ੍ਗਨ੍ਤੇ ਹृਦਿ ਵਾਸਨਾਃ । ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਵਿਜਿਤਂ ਮਨਃ
ਇੱਛਾਵਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਇਕ ਸੱਚ ਦੇ ਅਡੋਲ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਭृਤ੍ਯੋ ऽਭਿਮਤਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਾਤ੍ । ਸਾਮਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ ਮਨੋ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਨੌਕਰ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈ।
ਲਾਲਨਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਲਨਾ ਪਾਲਨਾਤ੍ ਪਾਵਨਃ ਪਿਤਾ । ਸੁਹृਦ੍ ਉਤ੍ਤਮਵਿਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਮਨੋ ਮਨ੍ਯੇ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍
ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋਸਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਲੋਕਿਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृਸ਼ਾ ਸੁਧ੍ਯਾਤਂ ਸ੍ਵਨੁਨਾਥਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਪਰਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨਃਪਿਤਾ
ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਘृष੍ਟਸ੍ ਸੁਪਰਾਮृष੍ਟਸ੍ ਸੁਧृਤਸ੍ ਸ੍ਵਨੁਬੋਧਿਤਃ । ਸੁਗੁਣਾਯੋਜਿਤੋ ਭਾਤਿ ਹृਦਿ ਹृਦ੍ਯੋ ਮਨੋਮਣਿਃ
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜਬੂਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ, ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜਾਗੀ ਹੋਈ, ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਦੀ ਮਣੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਵृਕ੍ਸ਼ਕੁਠਾਰਾਣਿ ਤਥੋਦਰ੍ਕੋਦਯਾਨਿ ਚ । ਦਿਸ਼ਤ੍ਯ੍ ਏष ਮਨੋਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਃ
ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਮਨੋਮਣਿਂ ਰਾਮ ਬਹੁਪਙ੍ਕਕਲਙ੍ਕਿਤਮ੍ । ਵਿਵੇਕਵਾਰਿਣਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਲੋਕਵਾਨ੍ ਭਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੀ ਮਣੀ ਜੋ ਕਈ ਮੈਲ ਤੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ, ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਣ।
ਭਵਭੂਮਿषੁ ਭੀਮਾਸੁ ਵਿਵੇਕਵਿਤਤੋ ऽਪਿ ਸਨ੍ । ਮਾ ਪਤੋਤ੍ਪਾਤਪੂਰ੍ਣਾਸੁ ਵਿਵਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਵਿਆਕਰਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗੂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਡਿੱਗ।
ਸਂਸਾਰਮਾਯਾਮ੍ ਉਦਿਤਾਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਸ਼ਤਸਙ੍ਕੁਲਾਮ੍ । ਮਾ ਮਹਾਮੋਹਮਿਹਿਕਾਮ੍ ਇਮਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਧੀਰਯ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭਟਕਾਵ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਉਠੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ।
ਵਿਵੇਕਂ ਪਰਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰੀਨ੍ ਅਲਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਣੋ ਭਵ ਭਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਸਰਵੋਤਮ ਬੁਝਣ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਕਲ ਨਾਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾ।
ਅਸਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਖਦੁਃਖੇष੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਸੁ ਚ । ਦਾਮਵ੍ਯਾਲਕਟਨ੍ਯਾਯੋ ਮਾ ਤੇ ਭਵਤੁ ਰਾਘਵ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵੀ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਰੱਸੀ-ਸੱਪ-ਲਾਠੀ ਵਾਲੀ ਮਿਸਾਲ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਆਵੇ, ਰਾਘਵ।