ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਰੂਢਯਾ । ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ਮਦਮੋਪੇਤਾਂ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚ
ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਚ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤੌ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਭ੍ਰਮਰੂਪਯਾ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਰ੍ਹਤਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਯਾਭਿਮਤਯੇਚ੍ਛਯਾ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਸਮਾਚਾਰਾਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਆਰਹਤ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਬੁਦੌਘੈਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਰ੍ ਇਤਿਪ੍ਰੌਢੈਰ੍ ਨਾਨਾਕਾਰਾ ਹਿ ਰੀਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਬੁਲਬਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਧਰਮ-ਮਤ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਸਾਮ੍ ਏਵ ਚੈਤਾਸਾਂ ਰੀਤੀਨਾਮ੍ ਏਕ ਆਕਰਃ । ਮਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਣੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਸਾਗਰਃ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਮਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਨ ਨਿਮ੍ਬੇਕ੍ਸ਼ੂ ਕਟੁਸ੍ਵਾਦੂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣੌ ਨੇਨ੍ਦੁਪਾਵਕੌ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਮਨਸਾਭ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍
ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੜਵੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਡ, ਚੰਦ-ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮ ਆਨਨ੍ਦਸ੍ ਤਦਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵੈ । ਮਨਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਨੇਯਂ ਤੇਨਾਸੌ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਡਿਮ੍ਬਸ੍ਥਂ ਤੁਚ੍ਛਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਤਜ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਕृष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਵਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਮੋਹਨਂ ਭਯਕਾਰਣਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਭਾਸਮ੍ ਆਭੋਗਿ ਬਨ੍ਧਂ ਮਾ ਭਾਵਯਾਨਘ
ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਪਾਕ, ਝੂਠੀ, ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਸਮਝ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ।
ਮਾਯੈषਾ ਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੈषਾ ਭਾਵਨੈषਾ ਭਯਾਵਹਾ । ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯੈਕਤਾਨਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਮੋਹਨਂ ਮਨਃ । ਭ੍ਰਮਾਯੈਵ ਚ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਮਹੀਮਕ੍ਕੋਲਕਰ੍ਮਵਤ੍
ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਸਮਝ। ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤਨ੍ਮਯਤਾ ਯੈषਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸਂਸਾਰਮਦਿਰਾ ਸੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਯੋਪਹਤੋ ਲੋਕਃ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਤਪਨਾਲੋਕਂ ਪਟਲਾਨ੍ਧੇਕ੍ਸ਼ਣੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਾ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਮਹਾਮਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਯਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ੇਨ ਵਿਲਾਸਿਨਾ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਲਪਨ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਙ੍ਗੇ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਗਤੇ । ਸਤ੍ਯਦृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਯਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੇ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਦਚ੍ਛਾਤ੍ਮਾ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਨਾਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਪਿ ਦੁਃਖਿਤਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਭੇਦ ਰਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ — ਜੋ ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਹੈ — ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕਮੀ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ।
ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਅਭਵ੍ਯਯਾ ਭਾਵਨਯਾ ਨ ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਉਹ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ,
ਆਤ੍ਮਨੋ ऽਨਨ੍ਯਭੂਤਾਭਿਰ੍ ਅਪਿ ਯਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਵਾਸਨਾਭਿਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਭਿਰ੍ ਵ੍ਯੋਮੇਵ ਘਨਰਾਜਿਭਿਃ
ਉਹ ਜੋ ਅਨੰਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਘਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਯਾਂ ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਪਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਨਾ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਬਦ੍ਧੇਨੈਵ ਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਹੀਂ।
ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕਲ੍ਪਨਯਾਨ੍ਯਯਾ । ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਖਮ੍ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਮ੍ ਅਨੁਪਾਧਿ ਗਤਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਤਾਦृਕ੍ ਤਤ੍ ਸੁਖਾਯੈਵ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਕੁਸੂਲੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸਿਂਹੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਭਯਂ ਯਥਾ । ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਬਦ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭਯਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਕੁਸੂਲੇ ऽਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਿਂਹੋ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਾਰ੍ਹਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ ਸਨ੍ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਯਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਤੀਯਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਬਾਲਾਨਾਂ ਸ਼੍ਯਾਮਲੇ ਕਾਲੇ ਛਾਯਾ ਵੈਤਾਲਿਕੀ ਯਥਾ
ਇਹ ਸੋਚ — 'ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' — ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛਾਂ ਝੂਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਨਾਵਸ਼ਤੋ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਭਾਵਾਭਾਵਾਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਅਪਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਦੇ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਤੇ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾਤੈਵ ਗृਹਿਣੀਭਾਵਗृਹੀਤਾ ਕਣ੍ਠਲਮ੍ਬਿਨੀ । ਕਰੋਤਿ ਗृਹਿਣੀਕਾਰ੍ਯਂ ਸੁਰਤਾਨਨ੍ਦਦਾਯਿਨੀ
ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਘਰਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਨ੍ਤੈਵ ਮਾਤृਭਾਵੇਨ ਗृਹੀਤਾਕਣ੍ਠਲਮ੍ਬਿਨੀ । ਦੂਰਂ ਵਿਸ੍ਮਾਰਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨ੍ਮਥੋਨ੍ਮਾਦਭਾਵਨਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਉਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।