ਤਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਉਪਾਦਾਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਰਸਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੁ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਨਿਸਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹ ਸੁਆਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਮਯਂ ਹਿ ਮਨੋ ਰਾਮ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਨੁ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਪਵਨੋ ਗਨ੍ਧਤਾਮ੍ ਇਵ
ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਵਲ੍ਗਤ੍ਸੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਸ੍ ਤਤਃ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਤ ਏਵੋਰ੍ਵੀਰਜੋ ਲੋਲ ਇਵਾਨਿਲੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ, ਵਿਰੋਧੀ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਥਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਕਰ੍ਮ ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫਾਰਂ ਪਾਂਸੁਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਨਿਲਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਰਮ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਭਿਨ੍ਨੈਵੈਤਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਕੁਸੁਮਗਨ੍ਧਯੋਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ خوشਬੂ।
ਯਾਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਨ੍ ਮਨਃ । ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਮਨ ਜੋ ਭਾਵ ਪੱਕੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਤ੍ਫਲਦਾਂ ਨਿष੍ਪਾਦਯਤਿ ਚਾਦਰਾਤ੍ । ਤਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਚਾਸ੍ਵਾਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਾਸ਼ੁ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਤਚ੍ ਛ੍ਰੇਯੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਨ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤਨ੍ਤੇ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਮਨਾਂਸਿ ਦृਢਭਾਵਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯੈਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਭਿਃ ਕਾਪਿਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਜਾਮ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਕਾਪਿਲਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਰੂਢਯਾ । ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ਮਦਮੋਪੇਤਾਂ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚ
ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਚ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤੌ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਭ੍ਰਮਰੂਪਯਾ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਰ੍ਹਤਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਯਾਭਿਮਤਯੇਚ੍ਛਯਾ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਸਮਾਚਾਰਾਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਆਰਹਤ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਬੁਦੌਘੈਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਰ੍ ਇਤਿਪ੍ਰੌਢੈਰ੍ ਨਾਨਾਕਾਰਾ ਹਿ ਰੀਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਬੁਲਬਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਧਰਮ-ਮਤ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਸਾਮ੍ ਏਵ ਚੈਤਾਸਾਂ ਰੀਤੀਨਾਮ੍ ਏਕ ਆਕਰਃ । ਮਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਣੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਸਾਗਰਃ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਮਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਨ ਨਿਮ੍ਬੇਕ੍ਸ਼ੂ ਕਟੁਸ੍ਵਾਦੂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣੌ ਨੇਨ੍ਦੁਪਾਵਕੌ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਮਨਸਾਭ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍
ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੜਵੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਡ, ਚੰਦ-ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮ ਆਨਨ੍ਦਸ੍ ਤਦਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵੈ । ਮਨਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਨੇਯਂ ਤੇਨਾਸੌ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਡਿਮ੍ਬਸ੍ਥਂ ਤੁਚ੍ਛਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਤਜ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਕृष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਵਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਮੋਹਨਂ ਭਯਕਾਰਣਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਭਾਸਮ੍ ਆਭੋਗਿ ਬਨ੍ਧਂ ਮਾ ਭਾਵਯਾਨਘ
ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਪਾਕ, ਝੂਠੀ, ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਸਮਝ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ।
ਮਾਯੈषਾ ਸਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੈषਾ ਭਾਵਨੈषਾ ਭਯਾਵਹਾ । ਸਂਵਿਦਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਿਦੁਰ੍ ਬੁਧਾਃ
ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯੈਕਤਾਨਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਮੋਹਨਂ ਮਨਃ । ਭ੍ਰਮਾਯੈਵ ਚ ਤਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਮਹੀਮਕ੍ਕੋਲਕਰ੍ਮਵਤ੍
ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਸਮਝ। ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤਨ੍ਮਯਤਾ ਯੈषਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਸਂਸਾਰਮਦਿਰਾ ਸੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਯੋਪਹਤੋ ਲੋਕਃ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਤਪਨਾਲੋਕਂ ਪਟਲਾਨ੍ਧੇਕ੍ਸ਼ਣੋ ਯਥਾ
ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਾ ਚ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਵ੍ਯੋਮਵृਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਮਹਾਮਤੇ । ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਯਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ੇਨ ਵਿਲਾਸਿਨਾ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਲਪਨ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਂਸਙ੍ਗੇ ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਗਤੇ । ਸਤ੍ਯਦृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਯਾਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੇ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਦਚ੍ਛਾਤ੍ਮਾ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਨਾਸਤ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯ ਨੋ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਪਿ ਦੁਃਖਿਤਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਭੇਦ ਰਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ — ਜੋ ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਹੈ — ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕਮੀ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ।
ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲੀਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਅਭਵ੍ਯਯਾ ਭਾਵਨਯਾ ਨ ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਉਹ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ,