ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਪਰੇਯਂ ਮਤਿਸ੍ ਤਵ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਦਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਦਿਭਿਃ
ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਤੇ ਰਾਮ ਨ ਕਾਲਸ੍ ਤਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਪਦਮ੍ । ਕਰਾਮਲਕਵਤ੍ ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਵਲਾ ਰੱਖਣ ਵਰਗਾ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਤਵ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਪ੍ਰਾਵृष੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਕੇਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ਼ਰਦਿ ਹਂਸਗੀਃ
ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਕਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੰਸ ਦੀ ਗੀਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਹਜੋ ਨੀਲਿਮਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੋਭਤੇ ਪ੍ਰਾਵृषਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਤਨੂਦਗ੍ਰਪਯੋਦਪਟਲੋਤ੍ਥਿਤਃ
ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਲਾਪਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਪ੍ਰਕृਤ ਆਰਬ੍ਧੋ ਮਨੋਨਿਰ੍ਣਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਨਤਾਜਨ੍ਮ ਤਦ੍ ਆਕਰ੍ਣਯ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਵਧੀਆ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਵ੍ਰਤ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਮਨੋਮਨਨਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਰਾਮ ਨਿਰ੍ਣੀਤਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ
ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਭੇਦੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਨਾਨਾਮਤਾਂ ਕਥਮ੍ । ਵਾਗ੍ਮਿਨਾਂ ਵਦਤਾਂ ਯਾਤਂ ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਸੁਣੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਮਨੋ ਮਨਨਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਤਂ ਤਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਾਮੋਦਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਪਵਨੋ ਯਥਾ
ਮਨ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਮਹਿਕ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਮ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਤਮ੍ ਏਵ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਯਾ ਰਞ੍ਜਨਯਾ ਰਞ੍ਜਯਨ੍ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍
ਫਿਰ, ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਉਪਾਦਾਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਰਸਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੁ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਨਿਸਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹ ਸੁਆਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਮਯਂ ਹਿ ਮਨੋ ਰਾਮ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਨੁ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਪਵਨੋ ਗਨ੍ਧਤਾਮ੍ ਇਵ
ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਵਲ੍ਗਤ੍ਸੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਸ੍ ਤਤਃ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਤ ਏਵੋਰ੍ਵੀਰਜੋ ਲੋਲ ਇਵਾਨਿਲੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ, ਵਿਰੋਧੀ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਥਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਕਰ੍ਮ ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫਾਰਂ ਪਾਂਸੁਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਨਿਲਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਰਮ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਭਿਨ੍ਨੈਵੈਤਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਕੁਸੁਮਗਨ੍ਧਯੋਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ خوشਬੂ।
ਯਾਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਨ੍ ਮਨਃ । ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਮਨ ਜੋ ਭਾਵ ਪੱਕੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਤ੍ਫਲਦਾਂ ਨਿष੍ਪਾਦਯਤਿ ਚਾਦਰਾਤ੍ । ਤਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਚਾਸ੍ਵਾਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਾਸ਼ੁ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਤਚ੍ ਛ੍ਰੇਯੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਨ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤਨ੍ਤੇ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਮਨਾਂਸਿ ਦृਢਭਾਵਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯੈਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਭਿਃ ਕਾਪਿਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਜਾਮ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਕਾਪਿਲਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਇਤਿ ਰੂਢਯਾ । ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ਮਦਮੋਪੇਤਾਂ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚ
ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਚ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਕ੍ਤੌ ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਚੇਤਸਃ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਵਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਦਿਨੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸ੍ਵਭ੍ਰਮਰੂਪਯਾ । ਸ੍ਵਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਵਿਵृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਨਿਯਮਭ੍ਰਮੈਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਰ੍ਹਤਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ ਚ ਸ੍ਵਯਾਭਿਮਤਯੇਚ੍ਛਯਾ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਸਮਾਚਾਰਾਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਆਰਹਤ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਬੁਦੌਘੈਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤੈਃ । ਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯੈਰ੍ ਇਤਿਪ੍ਰੌਢੈਰ੍ ਨਾਨਾਕਾਰਾ ਹਿ ਰੀਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਬੁਲਬਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਧਰਮ-ਮਤ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਸਾਮ੍ ਏਵ ਚੈਤਾਸਾਂ ਰੀਤੀਨਾਮ੍ ਏਕ ਆਕਰਃ । ਮਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਣੀਨਾਮ੍ ਇਵ ਸਾਗਰਃ
ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਮਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਨ ਨਿਮ੍ਬੇਕ੍ਸ਼ੂ ਕਟੁਸ੍ਵਾਦੂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣੌ ਨੇਨ੍ਦੁਪਾਵਕੌ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਮਨਸਾਭ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ ਉਪਲਬ੍ਧਂ ਤਥੈਵ ਤਤ੍
ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੜਵੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਡ, ਚੰਦ-ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮ ਆਨਨ੍ਦਸ੍ ਤਦਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵੈ । ਮਨਸ੍ ਤਨ੍ਮਯਤਾਂ ਨੇਯਂ ਤੇਨਾਸੌ ਸਮਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਡਿਮ੍ਬਸ੍ਥਂ ਤੁਚ੍ਛਂ ਪਰਿਜਹਨ੍ ਮਨਃ । ਤਜ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਵਸ਼ਃ ਪਰਿਕृष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।