ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਦृਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਤਾ ਮਨਸ਼੍ਚਾਪਲਕਾਰਣਾਃ
ਹੋਣ-ਅਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸੱਚੀਆਂ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਤृ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਚ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਤਯੈਵੇਦਂ ਤਨੋਤਿ ਮਲਿਨਂ ਮਨਃ
ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਰਾਮ ਤਨ੍ ਨਿਯੋਜ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭੇ ਪਥਿ । ਤਜ੍ਜਯੈਕਾਨ੍ਤਸਾਧ੍ਯਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗਤਿ ਭੂਤਯਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਚ੍ ਛਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਅਗਮਦ੍ ਵਿਵਿਧਂ ਭੇਦਂ ਬਹੁਦੇਹਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਨ੍ਮਯਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਮ੍ ਅਨੁਪਾਧਿ ਗਤਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਤਦਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ਤਾਂ ਚ ਯਾਸ੍ਯਸਿ
ਜੋ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਭਿਪਤਤਿ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਤੁ ਵਪੁਰਾਚਰਿਤਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ । ਅਭਿਪਤਤੁ ਤਵਾਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਂ ਸੁਭਗ ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਹਾਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍
ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਇਥੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਆਵੇ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਤੇ ਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਮ੍ਲਾਨਾ ਸਂਵਿਨ੍ ਮਨੋਨਾਮ੍ਨੀ ਕੁਤਃ ਕੇਯਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਆਈ?
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੁਤਃ ਕੀਦृਕ੍ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਕਲਙ੍ਕਃ ਕੁਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਾਧੁ ਰਾਮ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਜਾਤਾ ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ । ਮਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਾ ਨਨ੍ਦਨਸ੍ਯੇਵ ਮਞ੍ਜਰੀ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਪਰੇਯਂ ਮਤਿਸ੍ ਤਵ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਦਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਦਿਭਿਃ
ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਤੇ ਰਾਮ ਨ ਕਾਲਸ੍ ਤਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਪਦਮ੍ । ਕਰਾਮਲਕਵਤ੍ ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਵਲਾ ਰੱਖਣ ਵਰਗਾ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਤਵ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਪ੍ਰਾਵृष੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਕੇਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ਼ਰਦਿ ਹਂਸਗੀਃ
ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਕਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੰਸ ਦੀ ਗੀਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਹਜੋ ਨੀਲਿਮਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੋਭਤੇ ਪ੍ਰਾਵृषਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਤਨੂਦਗ੍ਰਪਯੋਦਪਟਲੋਤ੍ਥਿਤਃ
ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਲਾਪਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਪ੍ਰਕृਤ ਆਰਬ੍ਧੋ ਮਨੋਨਿਰ੍ਣਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਨਤਾਜਨ੍ਮ ਤਦ੍ ਆਕਰ੍ਣਯ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਵਧੀਆ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਵ੍ਰਤ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਮਨੋਮਨਨਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਰਾਮ ਨਿਰ੍ਣੀਤਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ
ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਭੇਦੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਨਾਨਾਮਤਾਂ ਕਥਮ੍ । ਵਾਗ੍ਮਿਨਾਂ ਵਦਤਾਂ ਯਾਤਂ ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਸੁਣੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਮਨੋ ਮਨਨਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਤਂ ਤਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਾਮੋਦਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਪਵਨੋ ਯਥਾ
ਮਨ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਮਹਿਕ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਮ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਤਮ੍ ਏਵ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਯਾ ਰਞ੍ਜਨਯਾ ਰਞ੍ਜਯਨ੍ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍
ਫਿਰ, ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਉਪਾਦਾਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਰਸਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ । ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੁ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਨਿਸਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹ ਸੁਆਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਮਯਂ ਹਿ ਮਨੋ ਰਾਮ ਦੇਹਸ੍ ਤਦਨੁ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਪਵਨੋ ਗਨ੍ਧਤਾਮ੍ ਇਵ
ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਵਲ੍ਗਤ੍ਸੁ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣਸ੍ ਤਤਃ । ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਤ ਏਵੋਰ੍ਵੀਰਜੋ ਲੋਲ ਇਵਾਨਿਲੇ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ, ਵਿਰੋਧੀ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਥਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਕਰ੍ਮ ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਫਾਰਂ ਪਾਂਸੁਜਾਲਮ੍ ਇਵਾਨਿਲਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਰਮ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹਿ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਭਿਨ੍ਨੈਵੈਤਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਯਥਾ ਕੁਸੁਮਗਨ੍ਧਯੋਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ خوشਬੂ।
ਯਾਦृਸ਼ਂ ਭਾਵਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਨ੍ ਮਨਃ । ਤਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਸ੍ ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ
ਮਨ ਜੋ ਭਾਵ ਪੱਕੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਤਤ੍ਫਲਦਾਂ ਨਿष੍ਪਾਦਯਤਿ ਚਾਦਰਾਤ੍ । ਤਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਚਾਸ੍ਵਾਦਮ੍ ਅਨੁਭੂਯਾਸ਼ੁ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸੇ ਰਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਇਤਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਤਚ੍ ਛ੍ਰੇਯੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਨ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤਨ੍ਤੇ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਮਨਾਂਸਿ ਦृਢਭਾਵਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯੈਵ ਹਿ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਭਿਃ ਕਾਪਿਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਨਿਜਾਮ੍ ਅਲਮ੍ । ਉਰਰੀਕृਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਯਃ
ਕਾਪਿਲਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।