ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸ੍ਥਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਭਾਗਭਾਗੈਃ ਕ੍ਰਮਭ੍ਰਮੈਃ । ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਯਦਾ ਵਾਤੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਤਦੋਹ੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਬਰ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਖੇ ਗਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।
ਯਦਾਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਲਾਵ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਤਦਾ ਵਾਰ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਾਮੋਦਂ ਕੁਸੁਮਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦਾਗ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬਹਿਰ੍ ਇਵਾਖਿਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ।
ਰਕ੍ਤਾਪੂਰ੍ਣੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ ਯਦਾ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੇਵਤੇ ਵਾਸਨਾਂ ਯਾਂ ਤਾਂ ਸੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਦ੍ਰਿਤਃ । ਪਵਨੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰੈਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ ਯਥਾ
ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸਃ । ਸਂਵਿਦਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਬਾਹ੍ਯਸਂਵਿਦਾ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਤਿਮਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਵਿਦਿਤਵਤਾ ਤ੍ਵਯਾਧੁਨਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਥਿਤਮਹਾਮਤਿਨੇਹ ਸਤ੍ਯਤਾਸ੍ਥਾ । ਅਸਤਿ ਜਗਤਿ ਨੈਵ ਭਾਵਨੀਯਾ ਮृਤਿਹृਤਿਸਂਸृਤਿਦੋषਭਾਵਨੀ ਯਾ
ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਇਥੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿ। ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਵਚ੍ ਚੇਤੋ ਯਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਲਾਸ਼੍ਲੇषਾਦ੍ ਅਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ऽਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਵੱਲ ਮਨ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਦृਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਤਾ ਮਨਸ਼੍ਚਾਪਲਕਾਰਣਾਃ
ਹੋਣ-ਅਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸੱਚੀਆਂ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਤृ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਚ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਤਯੈਵੇਦਂ ਤਨੋਤਿ ਮਲਿਨਂ ਮਨਃ
ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਰਾਮ ਤਨ੍ ਨਿਯੋਜ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭੇ ਪਥਿ । ਤਜ੍ਜਯੈਕਾਨ੍ਤਸਾਧ੍ਯਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗਤਿ ਭੂਤਯਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਚ੍ ਛਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਅਗਮਦ੍ ਵਿਵਿਧਂ ਭੇਦਂ ਬਹੁਦੇਹਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਨ੍ਮਯਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਮ੍ ਅਨੁਪਾਧਿ ਗਤਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਤਦਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ਤਾਂ ਚ ਯਾਸ੍ਯਸਿ
ਜੋ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਭਿਪਤਤਿ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਤੁ ਵਪੁਰਾਚਰਿਤਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ । ਅਭਿਪਤਤੁ ਤਵਾਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਂ ਸੁਭਗ ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਹਾਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍
ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਇਥੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਆਵੇ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਤੇ ਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਮ੍ਲਾਨਾ ਸਂਵਿਨ੍ ਮਨੋਨਾਮ੍ਨੀ ਕੁਤਃ ਕੇਯਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਆਈ?
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੁਤਃ ਕੀਦृਕ੍ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਕਲਙ੍ਕਃ ਕੁਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਾਧੁ ਰਾਮ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਜਾਤਾ ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ । ਮਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਾ ਨਨ੍ਦਨਸ੍ਯੇਵ ਮਞ੍ਜਰੀ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਚਾਰਾਰ੍ਥਤਤ੍ਪਰੇਯਂ ਮਤਿਸ੍ ਤਵ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਦਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਚੈਰ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਦਿਭਿਃ
ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤੁ ਤੇ ਰਾਮ ਨ ਕਾਲਸ੍ ਤਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ । ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਪਦਮ੍ । ਕਰਾਮਲਕਵਤ੍ ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ੍ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਵਲਾ ਰੱਖਣ ਵਰਗਾ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਤਵ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਪ੍ਰਾਵृष੍ਯ੍ ਏਵ ਹਿ ਕੇਕੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ਼ਰਦਿ ਹਂਸਗੀਃ
ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਕਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੰਸ ਦੀ ਗੀਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਹਜੋ ਨੀਲਿਮਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ਼ੋਭਤੇ ਪ੍ਰਾਵृषਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਤ੍ਵ੍ ਅਤਨੂਦਗ੍ਰਪਯੋਦਪਟਲੋਤ੍ਥਿਤਃ
ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਲਾਪਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਪ੍ਰਕृਤ ਆਰਬ੍ਧੋ ਮਨੋਨਿਰ੍ਣਯ ਉਤ੍ਤਮਃ । ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਜ੍ ਜਨਤਾਜਨ੍ਮ ਤਦ੍ ਆਕਰ੍ਣਯ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਵਧੀਆ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਵ੍ਰਤ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਮਨੋਮਨਨਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਰਾਮ ਨਿਰ੍ਣੀਤਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ
ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਭੇਦੇਨ ਤਨ੍ ਨਾਨਾਨਾਮਤਾਂ ਕਥਮ੍ । ਵਾਗ੍ਮਿਨਾਂ ਵਦਤਾਂ ਯਾਤਂ ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਸ਼੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਸੁਣੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਮਨੋ ਮਨਨਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਤਂ ਤਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਾਮੋਦਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਪਵਨੋ ਯਥਾ
ਮਨ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਮਹਿਕ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਮ੍ ਏਵ ਨਿਰ੍ਣੀਯ ਤਮ੍ ਏਵ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਯਨ੍ । ਅਨ੍ਤਸ੍ ਤਯਾ ਰਞ੍ਜਨਯਾ ਰਞ੍ਜਯਨ੍ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍
ਫਿਰ, ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਸੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।