ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇषੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ । ਪੁष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੈਤਿ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦਿषੁ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਨ੍ਤੀ ਬਹਿਰ੍ਮਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥੈਵਾਥ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਦੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ।
ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਯਦਾ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਨੋ ਵਪੁਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਤਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਜਦੋਂ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਤਾਮ੍ ਆਗਤੈਰ੍ ਵਾਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਨ ਹृਦਨ੍ਤਰੇ । ਨਿਰ੍ਵਾਤਸਦਨੇ ਦੀਪੋ ਯਥਾਲੋਕੈਕਕਾਰਕਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਹਵਾ ਬਰਾਬਰੀ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸਰਤਿ ਨਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਂਵਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਨੋ । ਨ ਚੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦੀਨ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਬਹਿਃ
ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤੈਲਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਤਿਲੇ । ਸ਼ੀਤਸਂਵਿਦ੍ ਧਿਮ ਇਵ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਘृਤੇ
ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬਰਫ ਵਿਚ ਠੰਡ ਦੀ ਸਮਝ, ਜਾਂ ਘੀ ਵਿਚ ਚਿਕਣਾਈ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਃ ਕਾਲਕਲਾਂ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੌषੁਪ੍ਤੀਂ ਸੌਮ੍ਯਵਾਤਾਂ ਵਿਚੇਤਨਾਮ੍
ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਹ ਬਹੁਤ ਹੌਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸ੍ਯ੍ ਉਪਰਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤੁਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੌषੁਪ੍ਤਾਤ੍ ਸੋਮ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣੈਸ੍ ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਸ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਸਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤਯੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਚਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸ੍ਥਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਭਾਗਭਾਗੈਃ ਕ੍ਰਮਭ੍ਰਮੈਃ । ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਯਦਾ ਵਾਤੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਤਦੋਹ੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਬਰ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਖੇ ਗਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।
ਯਦਾਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਲਾਵ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਤਦਾ ਵਾਰ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਾਮੋਦਂ ਕੁਸੁਮਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦਾਗ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬਹਿਰ੍ ਇਵਾਖਿਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ।
ਰਕ੍ਤਾਪੂਰ੍ਣੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ ਯਦਾ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੇਵਤੇ ਵਾਸਨਾਂ ਯਾਂ ਤਾਂ ਸੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਦ੍ਰਿਤਃ । ਪਵਨੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰੈਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ ਯਥਾ
ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸਃ । ਸਂਵਿਦਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਬਾਹ੍ਯਸਂਵਿਦਾ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਤਿਮਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਵਿਦਿਤਵਤਾ ਤ੍ਵਯਾਧੁਨਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਥਿਤਮਹਾਮਤਿਨੇਹ ਸਤ੍ਯਤਾਸ੍ਥਾ । ਅਸਤਿ ਜਗਤਿ ਨੈਵ ਭਾਵਨੀਯਾ ਮृਤਿਹृਤਿਸਂਸृਤਿਦੋषਭਾਵਨੀ ਯਾ
ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਇਥੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿ। ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਵਚ੍ ਚੇਤੋ ਯਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਲਾਸ਼੍ਲੇषਾਦ੍ ਅਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ऽਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਵੱਲ ਮਨ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਾਭਾਵਗ੍ਰਹੋਤ੍ਸਰ੍ਗਦृਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਸਤ੍ਯਾਸ੍ ਤਾ ਮਨਸ਼੍ਚਾਪਲਕਾਰਣਾਃ
ਹੋਣ-ਅਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਨਾ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸੱਚੀਆਂ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਤृ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਚ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਤਯੈਵੇਦਂ ਤਨੋਤਿ ਮਲਿਨਂ ਮਨਃ
ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਪੁਰੁषੋ ਰਾਮ ਤਨ੍ ਨਿਯੋਜ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭੇ ਪਥਿ । ਤਜ੍ਜਯੈਕਾਨ੍ਤਸਾਧ੍ਯਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗਤਿ ਭੂਤਯਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਚ੍ ਛਰੀਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਅਗਮਦ੍ ਵਿਵਿਧਂ ਭੇਦਂ ਬਹੁਦੇਹਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਜੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਯਨ੍ਮਯਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਯਾਸਮ੍ ਅਨੁਪਾਧਿ ਗਤਭ੍ਰਮਮ੍ । ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਤਦਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ਤਾਂ ਚ ਯਾਸ੍ਯਸਿ
ਜੋ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਅਭਿਪਤਤਿ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨ ਤੁ ਵਪੁਰਾਚਰਿਤਂ ਮਨਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ । ਅਭਿਪਤਤੁ ਤਵਾਤ੍ਰ ਤੇਨ ਸਤ੍ਯਂ ਸੁਭਗ ਮਨਃ ਪ੍ਰਜਹਾਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍
ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਇਥੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਆਵੇ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਤੇ ਨਿਤ੍ਯੇ ਨਿਰਾਮਯੇ । ਮ੍ਲਾਨਾ ਸਂਵਿਨ੍ ਮਨੋਨਾਮ੍ਨੀ ਕੁਤਃ ਕੇਯਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਆਈ?
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਨਾਮਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਕੁਤਃ ਕੀਦृਕ੍ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਕਲਙ੍ਕਃ ਕੁਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸਾਧੁ ਰਾਮ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਜਾਤਾ ਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ । ਮਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਤਮਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਾ ਨਨ੍ਦਨਸ੍ਯੇਵ ਮਞ੍ਜਰੀ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ।