ਦੇਵਾਨ੍ ਦੇਵਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਂ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਭृਗੁਪੁਤ੍ਰੋ ਹਿ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਃ । ਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਥਮਦृष੍ਟੇਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਰ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਭਿਜਾਤਾਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾ ਬਾਲਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੁਰਃ । ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਨ ਕਾਚਨ
ਉੱਚ ਕੁਲ ਜਾਂ ਅਣਢੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦਂ ਭਗਵਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ । ਕਥਂ ਚ ਜਾਗ੍ਰਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਫਰਕ ਦੱਸੋ; ਜਾਗਣਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ-ਜਾਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਅਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਪੱਕਾ ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਡੋਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਦृष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦੋ ਨ ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਸਮਸ੍ ਸਦੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵੋ ऽਨਯੋਃ
ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਜਾਂ ਅਣਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗਾਤ੍ਮਕਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਜੀਵ੍ਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਜਾਂ ਵਿਰਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਯਦਾ ਕਾਯੋ ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਗਿਰਾ । ਭਵੇਤ੍ ਤਦਾ ਸ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜੀਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਫਲਦੀ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇषੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ । ਪੁष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੈਤਿ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦਿषੁ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਨ੍ਤੀ ਬਹਿਰ੍ਮਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥੈਵਾਥ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਦੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ।
ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਯਦਾ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਨੋ ਵਪੁਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਤਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਜਦੋਂ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਤਾਮ੍ ਆਗਤੈਰ੍ ਵਾਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਨ ਹृਦਨ੍ਤਰੇ । ਨਿਰ੍ਵਾਤਸਦਨੇ ਦੀਪੋ ਯਥਾਲੋਕੈਕਕਾਰਕਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਹਵਾ ਬਰਾਬਰੀ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸਰਤਿ ਨਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਂਵਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਨੋ । ਨ ਚੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦੀਨ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਬਹਿਃ
ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤੈਲਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਤਿਲੇ । ਸ਼ੀਤਸਂਵਿਦ੍ ਧਿਮ ਇਵ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਘृਤੇ
ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬਰਫ ਵਿਚ ਠੰਡ ਦੀ ਸਮਝ, ਜਾਂ ਘੀ ਵਿਚ ਚਿਕਣਾਈ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਃ ਕਾਲਕਲਾਂ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੌषੁਪ੍ਤੀਂ ਸੌਮ੍ਯਵਾਤਾਂ ਵਿਚੇਤਨਾਮ੍
ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਹ ਬਹੁਤ ਹੌਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸ੍ਯ੍ ਉਪਰਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤੁਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੌषੁਪ੍ਤਾਤ੍ ਸੋਮ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣੈਸ੍ ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਸ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਸਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤਯੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਚਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸਂਸ੍ਥਂ ਜਗਜ੍ਜਾਲਂ ਭਾਗਭਾਗੈਃ ਕ੍ਰਮਭ੍ਰਮੈਃ । ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਮ੍
ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਯਦਾ ਵਾਤੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਤਦੋਹ੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਬਰ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਖੇ ਗਤਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।
ਯਦਾਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਲਾਵ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਤਦਾ ਵਾਰ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਾਮੋਦਂ ਕੁਸੁਮਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਦਾਗ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਫਾਰਂ ਬਹਿਰ੍ ਇਵਾਖਿਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਲਝਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ।
ਰਕ੍ਤਾਪੂਰ੍ਣੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ ਯਦਾ । ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੇਵਤੇ ਵਾਸਨਾਂ ਯਾਂ ਤਾਂ ਸੋ ऽਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਦ੍ਰਿਤਃ । ਪਵਨੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਿਤੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰੈਰ੍ ਬਹਿਰ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ ਯਥਾ
ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸਃ । ਸਂਵਿਦਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਕ੍ਰਨ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋ ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੋ ਬਾਹ੍ਯਸਂਵਿਦਾ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਆਹੁਰ੍ ਮਤਿਮਤ੍ਤਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਗਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਵਿਦਿਤਵਤਾ ਤ੍ਵਯਾਧੁਨਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਥਿਤਮਹਾਮਤਿਨੇਹ ਸਤ੍ਯਤਾਸ੍ਥਾ । ਅਸਤਿ ਜਗਤਿ ਨੈਵ ਭਾਵਨੀਯਾ ਮृਤਿਹृਤਿਸਂਸृਤਿਦੋषਭਾਵਨੀ ਯਾ
ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਇਥੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿ। ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਵਚ੍ ਚੇਤੋ ਯਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਤਤ੍ਤਾਂ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਲਾਸ਼੍ਲੇषਾਦ੍ ਅਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ऽਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਵੱਲ ਮਨ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।