ਵਿਚਾਰਃ ਫਲਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਮਤੇਃ । ਦਿਨਾਨੁਦਿਨਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਾਨਵਂ ਭੋਗਗृਧ੍ਨੁਤਾ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੇਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍ ਔषਧਮ੍ । ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਵੇਕਃ ਫਲਿਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਦਵਾਈ ਸਿਹਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਵੇਕ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਚਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਇਵ ਭਾਸੁਰਃ । ਯਸ੍ਯ ਤੇਨ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਵਿਵੇਕਿਤਾ
ਵਿਵੇਕ ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਪਵਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਗਿਰਾ । ਤਥੇਚ੍ਛਾਤਾਨਵੇਨੈਵ ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਯੇਤਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਮृਤਂ ਨਾਮृਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲਂ ਨਾਨਲਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਙ੍ਗਨਾ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਨੈਵ ਵਾਚਾ ਵਿਵੇਕਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਵੇਕ ਏਵ
ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਔਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕੇਨ ਤਨੁਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਿ ਰਾਗੋ ऽਥ ਵੈਰਂ ਚ ਸਮੂਲਮ੍ ਏਵ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਯਤ ਏਵ ਯਤ੍ਰ ਸ ਪਾਵਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਿਤਾਸ੍ਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਆਪਣੀ ਜੜ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਰਾਮ ਜ੍ਞਾਤਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰਿ ਯਤ੍
ਹੁਣ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੁਣੋ ਰਾਮਾ: ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕਘਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਜਾਤਯਃ । ਕਦਲੀਦਲਵਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਕੀਟਾ ਇਵ ਨਰੋਦਰੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੋ ਯੋ ਰਾਮ ਯਥਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਃ । ਤਤ੍ਤਨ੍ਨਾਮ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਜੀਵੀਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਗੰਦ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਯਤਨ੍ਤੇ ਤੇ ਜੀਵਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਤਥਾ ਤਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋਪਾਸਨਕ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਨ੍ ਦੇਵਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਂ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਭृਗੁਪੁਤ੍ਰੋ ਹਿ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਃ । ਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਥਮਦृष੍ਟੇਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਰ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਭਿਜਾਤਾਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾ ਬਾਲਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੁਰਃ । ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਨ ਕਾਚਨ
ਉੱਚ ਕੁਲ ਜਾਂ ਅਣਢੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦਂ ਭਗਵਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ । ਕਥਂ ਚ ਜਾਗ੍ਰਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਫਰਕ ਦੱਸੋ; ਜਾਗਣਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ-ਜਾਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਅਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਪੱਕਾ ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਡੋਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਦृष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦੋ ਨ ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਸਮਸ੍ ਸਦੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵੋ ऽਨਯੋਃ
ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਜਾਂ ਅਣਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗਾਤ੍ਮਕਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਜੀਵ੍ਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਜਾਂ ਵਿਰਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਯਦਾ ਕਾਯੋ ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਗਿਰਾ । ਭਵੇਤ੍ ਤਦਾ ਸ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜੀਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਫਲਦੀ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇषੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਵਿਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ । ਪੁष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੈਤਿ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੀਨਜਗਦ੍ਭ੍ਰਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦਿषੁ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਨ੍ਤੀ ਬਹਿਰ੍ਮਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਥੈਵਾਥ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯਤੇ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਸ ਦੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ।
ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਯਦਾ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਨੋ ਵਪੁਃ । ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤਿष੍ਠਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਤਦਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸੌ
ਜਦੋਂ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਤਾਮ੍ ਆਗਤੈਰ੍ ਵਾਤੈਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਤੇ ਨ ਹृਦਨ੍ਤਰੇ । ਨਿਰ੍ਵਾਤਸਦਨੇ ਦੀਪੋ ਯਥਾਲੋਕੈਕਕਾਰਕਃ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਹਵਾ ਬਰਾਬਰੀ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਸਰਤਿ ਨਾਙ੍ਗੇषੁ ਸਂਵਿਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੁਭ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਨੋ । ਨ ਚੇਕ੍ਸ਼ਣਾਦੀਨ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣ੍ਯ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਬਹਿਃ
ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਜੀਵੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਏਵ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤੈਲਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਤਿਲੇ । ਸ਼ੀਤਸਂਵਿਦ੍ ਧਿਮ ਇਵ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਦ੍ ਯਥਾ ਘृਤੇ
ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬਰਫ ਵਿਚ ਠੰਡ ਦੀ ਸਮਝ, ਜਾਂ ਘੀ ਵਿਚ ਚਿਕਣਾਈ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਃ ਕਾਲਕਲਾਂ ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਿष੍ਠਞ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਦਸ਼ਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੌषੁਪ੍ਤੀਂ ਸੌਮ੍ਯਵਾਤਾਂ ਵਿਚੇਤਨਾਮ੍
ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਹ ਬਹੁਤ ਹੌਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸ੍ਯ੍ ਉਪਰਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤੁਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੌषੁਪ੍ਤਾਤ੍ ਸੋਮ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤੈਃ ਪ੍ਰਾਣੈਸ੍ ਸਞ੍ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਸ ਜੀਵਧਾਤੁਸ੍ ਸਾ ਸਂਵਿਤ੍ ਤਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤਯੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਚਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।