ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਰਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਬਹੀਰੂਪੇਣ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਬੀਜਸ੍ਯ ਵੈ ਚਿਤੇਃ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਕਾਲਂ ਕਲਨਾਦ੍ ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਉਭਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਮਿਥ੍ਯਾਵਟੇषੁ ਲੁਠਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੇਵ ਸ਼ਿਖਰਚ੍ਯੁਤਾ
ਉਥੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਝੂਠੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਮੀਲਿਤਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਗ੍ਨਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦ੍ਰਸਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੋ ਦੇਹਿषਣ੍ਡਕਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੰਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਜਗਜ੍ਜੀਵਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਗਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸਰ੍ਵਗੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ । ਜੀਵषਣ੍ਡ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰੋ ऽਪਿ ਚ
ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਿ ਜੀਵਕਃ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਮ੍ਭਾਦਲਵਜ੍ ਜੀਵਬੀਜਂ ਪ੍ਰਜੀਵਤਿ
ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਜਾ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੀਜ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪਰਾਵृਦ੍ਧਿ ਸਮਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਪਰਿਜ੍ਞਪ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਇਕੱਠੀ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿਰਫ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਨੋਦੇਤਿ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਦੀਰ੍ਘੋ ਜੀਵਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਵਰਗਾ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਃ ਫਲਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਮਤੇਃ । ਦਿਨਾਨੁਦਿਨਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਾਨਵਂ ਭੋਗਗृਧ੍ਨੁਤਾ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੇਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍ ਔषਧਮ੍ । ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਵੇਕਃ ਫਲਿਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਦਵਾਈ ਸਿਹਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਵੇਕ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਚਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਇਵ ਭਾਸੁਰਃ । ਯਸ੍ਯ ਤੇਨ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਵਿਵੇਕਿਤਾ
ਵਿਵੇਕ ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਪਵਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਗਿਰਾ । ਤਥੇਚ੍ਛਾਤਾਨਵੇਨੈਵ ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਯੇਤਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਮृਤਂ ਨਾਮृਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲਂ ਨਾਨਲਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਙ੍ਗਨਾ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਨੈਵ ਵਾਚਾ ਵਿਵੇਕਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਵੇਕ ਏਵ
ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਔਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕੇਨ ਤਨੁਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਿ ਰਾਗੋ ऽਥ ਵੈਰਂ ਚ ਸਮੂਲਮ੍ ਏਵ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਯਤ ਏਵ ਯਤ੍ਰ ਸ ਪਾਵਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਿਤਾਸ੍ਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਆਪਣੀ ਜੜ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਰਾਮ ਜ੍ਞਾਤਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰਿ ਯਤ੍
ਹੁਣ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੁਣੋ ਰਾਮਾ: ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕਘਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਜਾਤਯਃ । ਕਦਲੀਦਲਵਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਕੀਟਾ ਇਵ ਨਰੋਦਰੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੋ ਯੋ ਰਾਮ ਯਥਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਃ । ਤਤ੍ਤਨ੍ਨਾਮ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਜੀਵੀਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਗੰਦ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਯਤਨ੍ਤੇ ਤੇ ਜੀਵਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਤਥਾ ਤਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋਪਾਸਨਕ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਨ੍ ਦੇਵਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਯਜੋ ਯਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ ਅਤੁਚ੍ਛਂ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਭृਗੁਪੁਤ੍ਰੋ ਹਿ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਃ । ਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਥਮਦृष੍ਟੇਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਰ, ਆਪਣੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਭਿਜਾਤਾਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾ ਬਾਲਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੁਰਃ । ਸਂਵਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾ ਨ ਕਾਚਨ
ਉੱਚ ਕੁਲ ਜਾਂ ਅਣਢੱਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦਂ ਭਗਵਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ । ਕਥਂ ਚ ਜਾਗ੍ਰਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਫਰਕ ਦੱਸੋ; ਜਾਗਣਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ-ਜਾਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਅਸ੍ਥਿਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਮੁਦਾਹृਤਃ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਪੱਕਾ ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਡੋਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚੇਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਦृष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ऋਚ੍ਛਤਿ
ਜੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਸ਼ਾਭੇਦੋ ਨ ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਸਮਸ੍ ਸਦੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵੋ ऽਨਯੋਃ
ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਜਾਂ ਅਣਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕ੍ਸ਼ਣਭਙ੍ਗਾਤ੍ਮਕਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਧਾਤੁਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਜੀਵ੍ਯਤੇ । ਤੇਜੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਜੀਵਧਾਤੁਰ੍ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਤਤ੍
ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਜਾਂ ਵਿਰਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੀ ਯਦਾ ਕਾਯੋ ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਗਿਰਾ । ਭਵੇਤ੍ ਤਦਾ ਸ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜੀਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਫਲਦੀ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।