ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਤਿ ਯਦਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤਿਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚ ਸਾ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਤੇਨ ਸਮ੍ਮੇਲਨਂ ਮਿਥਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪਦ੍ਮਜਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਭ੍ਰਮਪੂਰਕਃ । ਜਗਦ੍ਦੀਰ੍ਘਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਸਾਰੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਤੇਨੋਪਲਮ੍ਭਃ ਕੁਡ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਆਸਾਂ ਦृਢਤਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਕੰਧ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਤ੍ਕਾਲੇ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵਾਣਵਃ । ਯਥਾ ਬੀਜਾਨ੍ਤਰੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਾਣਵਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਕਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਲਤਾ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਮਾਣੁਂ ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣੁਕਃ । ਲੀਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਭ੍ਰਮਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕਾ ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਾਖ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵਾਣੁਭਿਰ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ । ਅਣੂਨ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰਾਣੋਰ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕਣ ਦੂਜੇ ਕਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੇਃ ਕੀਟਨਿष੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾਨੁਭਾਵਿਤਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਚਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣਵਃ
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਉੱਚ ਅਣੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕਚਤਿ ਸ੍ਫਾਰਦੇਹਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਕੁਸੁਮਦ੍ਵਾਰੈਸ੍ ਸਂਵਿਦਾਮੋਦਮ੍ ਉਦ੍ਗਿਰਨ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਰਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਬਹੀਰੂਪੇਣ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਬੀਜਸ੍ਯ ਵੈ ਚਿਤੇਃ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਕਾਲਂ ਕਲਨਾਦ੍ ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਉਭਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਮਿਥ੍ਯਾਵਟੇषੁ ਲੁਠਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੇਵ ਸ਼ਿਖਰਚ੍ਯੁਤਾ
ਉਥੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਝੂਠੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਮੀਲਿਤਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਗ੍ਨਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦ੍ਰਸਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੋ ਦੇਹਿषਣ੍ਡਕਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੰਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਜਗਜ੍ਜੀਵਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਗਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸਰ੍ਵਗੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ । ਜੀਵषਣ੍ਡ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰੋ ऽਪਿ ਚ
ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਿ ਜੀਵਕਃ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਮ੍ਭਾਦਲਵਜ੍ ਜੀਵਬੀਜਂ ਪ੍ਰਜੀਵਤਿ
ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਜਾ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੀਜ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪਰਾਵृਦ੍ਧਿ ਸਮਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਪਰਿਜ੍ਞਪ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਇਕੱਠੀ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿਰਫ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਨੋਦੇਤਿ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਦੀਰ੍ਘੋ ਜੀਵਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਵਰਗਾ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਃ ਫਲਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਮਤੇਃ । ਦਿਨਾਨੁਦਿਨਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਤਾਨਵਂ ਭੋਗਗृਧ੍ਨੁਤਾ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੇਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍ ਔषਧਮ੍ । ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਿਵੇਕਃ ਫਲਿਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਦਵਾਈ ਸਿਹਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਵੇਕ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਚਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ ਇਵ ਭਾਸੁਰਃ । ਯਸ੍ਯ ਤੇਨ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਦੁਃਖਾਯੈਵ ਵਿਵੇਕਿਤਾ
ਵਿਵੇਕ ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਪਵਨਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨੋ ਗਿਰਾ । ਤਥੇਚ੍ਛਾਤਾਨਵੇਨੈਵ ਵਿਵੇਕੋ ऽਸ੍ਯੇਤਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਮृਤਂ ਨਾਮृਤਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚਿਤ੍ਰਾਨਲਂ ਨਾਨਲਮ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਚਿਤ੍ਰੇ ऽਙ੍ਗਨਾ ਨੂਨਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਨੈਵ ਵਾਚਾ ਵਿਵੇਕਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਵੇਕ ਏਵ
ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਔਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕੇਨ ਤਨੁਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਿ ਰਾਗੋ ऽਥ ਵੈਰਂ ਚ ਸਮੂਲਮ੍ ਏਵ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਯਤ ਏਵ ਯਤ੍ਰ ਸ ਪਾਵਨਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਵਿਵੇਕਿਤਾਸ੍ਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਆਪਣੀ ਜੜ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ृਣੁ । ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਰਾਮ ਜ੍ਞਾਤਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣਕਾਰਿ ਯਤ੍
ਹੁਣ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੁਣੋ ਰਾਮਾ: ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕਘਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜੀਵਜਾਤਯਃ । ਕਦਲੀਦਲਵਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਕੀਟਾ ਇਵ ਨਰੋਦਰੇ
ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੋ ਯੋ ਰਾਮ ਯਥਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਃ । ਤਤ੍ਤਨ੍ਨਾਮ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਜੀਵੀਭਵਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਗੰਦ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਯਥਾ ਯਤਨ੍ਤੇ ਤੇ ਜੀਵਕਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਤਥਾ ਤਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੋਪਾਸਨਕ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।