ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਏਵੋਦੇਤਿ ਤਤ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਧੁਰਸੋਲ੍ਲਾਸष੍ षਣ੍ਡੋ ਭਵਤਿ ਭਾਸੁਰਃ । ਰਸਤਾਮ੍ ਅਜਹਚ੍ ਚੈਵ ਫਲਪੁष੍ਪਦਲੋਨ੍ਨਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਾਂਝ ਦਰਖ਼ਤ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸੁਆਦ ਨਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਫਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,
ਚਿਦੁਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਤਿ ਦੇਹਕਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾਂ ਤਾਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਏਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਙ੍ਮਯਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾषਣ੍ਡਸਹਸ੍ਰੌਘੈਰ੍ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੈਰ੍ ਨਿਜਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਰਸੋ ਭੌਮਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਤਥੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੁਲਾਵਿਆਂ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰਸੋਲ੍ਲਾਸਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਕਚਤਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਦृਸ਼੍ਯਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਾਢ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਇਹ ਨਾਨ੍ਤੋ ऽਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਰਸ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
षਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਰਸਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਏषਾ ਚਿਤ੍ ਪृਥਕ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਵਾਦ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿਤ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਾ ਯੋਦੇਤਿ ਯਥਾ ਯਸ੍ਯਾ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਸृਤਿਃ । ਤਾਮ੍ ਤਾਂ ਤਥੈਤਿ ਸਾ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਭੂਤਭੁਵਨਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਸਂਸृਤਯਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਮਿਲਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਰਕਾਲਤਃ
ਕਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਪਰਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਨਯਾ ਤਥਾ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਨਿੱਘੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।
ਭਿਤ੍ਤੌ ਨਭਸਿ ਪਾषਾਣੇ ਜ੍ਵਾਲਾਯਾਮ੍ ਅਨਿਲੇ ਜਲੇ । ਸਨ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵਾਖਿਲੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਕੰਧ, ਅਸਮਾਨ, ਪੱਥਰ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਤਿ ਯਦਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤਿਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚ ਸਾ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਤੇਨ ਸਮ੍ਮੇਲਨਂ ਮਿਥਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪਦ੍ਮਜਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਭ੍ਰਮਪੂਰਕਃ । ਜਗਦ੍ਦੀਰ੍ਘਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਸਾਰੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਤੇਨੋਪਲਮ੍ਭਃ ਕੁਡ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਆਸਾਂ ਦृਢਤਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਕੰਧ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਤ੍ਕਾਲੇ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵਾਣਵਃ । ਯਥਾ ਬੀਜਾਨ੍ਤਰੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਾਣਵਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਕਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਲਤਾ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਮਾਣੁਂ ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣੁਕਃ । ਲੀਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਭ੍ਰਮਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕਾ ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਾਖ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵਾਣੁਭਿਰ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ । ਅਣੂਨ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰਾਣੋਰ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕਣ ਦੂਜੇ ਕਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੇਃ ਕੀਟਨਿष੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾਨੁਭਾਵਿਤਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਚਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣਵਃ
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਉੱਚ ਅਣੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕਚਤਿ ਸ੍ਫਾਰਦੇਹਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਕੁਸੁਮਦ੍ਵਾਰੈਸ੍ ਸਂਵਿਦਾਮੋਦਮ੍ ਉਦ੍ਗਿਰਨ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤੀਤਰਾਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਬਹੀਰੂਪੇਣ ਚਿਦ੍ਘਨਾਨ੍ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਬੀਜਸ੍ਯ ਵੈ ਚਿਤੇਃ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਖਿਲਂ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਵਿਕਲਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਕਾਲਂ ਕਲਨਾਦ੍ ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਉਭਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਮਿਥ੍ਯਾਵਟੇषੁ ਲੁਠਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੇਵ ਸ਼ਿਖਰਚ੍ਯੁਤਾ
ਉਥੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਝੂਠੇ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਏ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਮੀਲਿਤਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਭ੍ਰਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਗ੍ਨਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦ੍ਰਸਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੋ ਦੇਹਿषਣ੍ਡਕਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਬੰਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਜਗਜ੍ਜੀਵਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਗਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਸਰ੍ਵਗੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ
ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ । ਜੀਵषਣ੍ਡ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰੋ ऽਪਿ ਚ
ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਿ ਜੀਵਕਃ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਮ੍ਭਾਦਲਵਜ੍ ਜੀਵਬੀਜਂ ਪ੍ਰਜੀਵਤਿ
ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਜਾ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੀਜ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪਰਾਵृਦ੍ਧਿ ਸਮਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਪਰਿਜ੍ਞਪ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਇਕੱਠੀ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿਰਫ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਨੋਦੇਤਿ ਕੋ ऽਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਦੀਰ੍ਘੋ ਜੀਵਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਵਰਗਾ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।