ਬੀਜਂ ਜਹਨ੍ ਨਿਜਵਪੁਃ ਫਲੀਭੂਤਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਜਹਨ੍ ਨਿਜਵਪੁਃ ਫਲਂ ਬੀਜਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬੀਜ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੋਹਾਂ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬੀਜਸ੍ਯਾਕृਤਿਮਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤੇਨਾਨਾਕृਤਿ ਤਤ੍ਪਦਮ੍ । ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸਮੀਕਰ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਮਾ ਸ਼ਿਵੇ
ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬੀਜ ਦੀ ਅਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਅਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਖਮ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ ਖਾਭਾਨ੍ ਨ ਚ ਤਜ੍ ਜਾਯਤੇ ऽਨ੍ਯਦृਕ੍ । ਅਤੋ ਨ ਜਾਤਂ ਵਾ ਜਾਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਭੋ ਜਗਤ੍
ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਗਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਂਵਿਤ੍ਤੇਃ ਕਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਨਿਜਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਹਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ?
ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕੇਵ ਵਿਦਗ੍ਧਤਾ । ਵਿਦਗ੍ਧਤਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਤੁ ਕੇਵਾਸੌ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ
ਜੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਭੁਲ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਤੁਰਾਈ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੋ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨੇਤ੍ਰਂ ਨਿਜਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦृਸ਼ੀਭੂਤਮ੍ ਅਹੋ ਭ੍ਰਮਃ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਵਾਹ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ!
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾਦृष੍ਟੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਲਾਭਸ੍ ਸੁਦੂਰਤਃ
ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਯਤਨ ਕਰੀਏ, ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਵਾਦृਕ੍ਸ੍ਥੂਲੋ ऽਵਧਾਨੇਨ ਵਿਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਦੂਰੋਦਸ੍ਤੈਵ ਦ੍ਰष੍ਟੁਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮੋਟਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਥੇ ਸੁਖਮ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਰਾਮ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਦਰਸ਼ਕ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਨ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਕੇਵ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਦਿੱਖ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਤਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਏਵੋਦੇਤਿ ਤਤ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਧੁਰਸੋਲ੍ਲਾਸष੍ षਣ੍ਡੋ ਭਵਤਿ ਭਾਸੁਰਃ । ਰਸਤਾਮ੍ ਅਜਹਚ੍ ਚੈਵ ਫਲਪੁष੍ਪਦਲੋਨ੍ਨਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਾਂਝ ਦਰਖ਼ਤ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸੁਆਦ ਨਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਫਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,
ਚਿਦੁਲ੍ਲਾਸਸ੍ ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਭਵਤਿ ਦੇਹਕਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾਂ ਤਾਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਏਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਙ੍ਮਯਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾषਣ੍ਡਸਹਸ੍ਰੌਘੈਰ੍ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯੈਰ੍ ਨਿਜਾਤ੍ਮਨਃ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਰਸੋ ਭੌਮਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਤਥੋਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭ੍ਰਮੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੁਲਾਵਿਆਂ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਰਸੋਲ੍ਲਾਸਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਕਚਤਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ । ਦृਸ਼੍ਯਸ਼ਾਖਾਸ਼ਤਾਢ੍ਯਾਨਾਮ੍ ਇਹ ਨਾਨ੍ਤੋ ऽਵਗਮ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਰਸ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
षਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥਾ ਰਸਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਏषਾ ਚਿਤ੍ ਪृਥਕ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਂਸृਤੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਵਾਦ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿਤ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਾ ਯੋਦੇਤਿ ਯਥਾ ਯਸ੍ਯਾ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਸਂਸृਤਿਃ । ਤਾਮ੍ ਤਾਂ ਤਥੈਤਿ ਸਾ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਭੂਤਭੁਵਨਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਸਂਸृਤਯਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਮਿਲਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਿਰਕਾਲਤਃ
ਕਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਪਰਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਨਯਾ ਤਥਾ । ਜਗਜ੍ਜਾਲਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਨਿੱਘੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।
ਭਿਤ੍ਤੌ ਨਭਸਿ ਪਾषਾਣੇ ਜ੍ਵਾਲਾਯਾਮ੍ ਅਨਿਲੇ ਜਲੇ । ਸਨ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਣਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵਾਖਿਲੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਕੰਧ, ਅਸਮਾਨ, ਪੱਥਰ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮ੍ ਏਤਿ ਯਦਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਦਾ ਜੀਵੋ ਭਵੇਚ੍ ਚਿਤਿਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚ ਸਾ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਤੇਨ ਸਮ੍ਮੇਲਨਂ ਮਿਥਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪਦ੍ਮਜਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਭ੍ਰਮਪੂਰਕਃ । ਜਗਦ੍ਦੀਰ੍ਘਮਹਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਸਾਰੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਤੇਨੋਪਲਮ੍ਭਃ ਕੁਡ੍ਯਾਦਾਵ੍ ਆਸਾਂ ਦृਢਤਰਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਕੰਧ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਚਿਦ੍ ਭਾਵਯਤਿ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਪਿ ਯਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਤਤ੍ਕਾਲੇ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਭਵਾਣਵਃ । ਯਥਾ ਬੀਜਾਨ੍ਤਰੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਾਣਵਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਕਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਲਤਾ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਮਾਣੁਂ ਜਗਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣੁਕਃ । ਲੀਨਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਆਕਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਭ੍ਰਮਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਚਿੱਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕਾ ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਾਖ੍ਯੈਸ੍ ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵਾਣੁਭਿਰ੍ ਏਵ ਚਿਤ੍ । ਅਣੂਨ੍ ਅਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਇਤਰਾਣੋਰ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕਣ ਦੂਜੇ ਕਣ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸ੍ਵਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੇਃ ਕੀਟਨਿष੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਹਦृष੍ਟ੍ਯਾਨੁਭਾਵਿਤਃ
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਚਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵੇਹ ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣਵਃ
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚਿੱਤ ਦੇ ਉੱਚ ਅਣੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕਚਤਿ ਸ੍ਫਾਰਦੇਹਸ਼੍ ਚਿਦਣੁषਣ੍ਡਕਃ । ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਕੁਸੁਮਦ੍ਵਾਰੈਸ੍ ਸਂਵਿਦਾਮੋਦਮ੍ ਉਦ੍ਗਿਰਨ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।