ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਾਜੋ ਯੇ ਜੀਵਾਸ੍ ਤੇ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਦਂ ਗਤਾਃ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਕਤਯਾ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਮਿਥਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਲਪਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਕ੍ਯਪ੍ਰਣਾਲੇਨ ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਜਲਾਸ਼ਯਾਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਘਨਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚਾਭਿਤਃ
ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲ-ਅਸਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਪृਥਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਇਤਾਃ ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਲਯਂ ਗਤਾਃ । ਕੇਚਿਨ੍ ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਮਿਲਿਤਾ ਜਗਤ੍षਣ੍ਡਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕृਤਾਃ
ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਡੰਡੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
ਜਗਤ੍षਣ੍ਡਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯਤ੍ਰਾਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਣਾਵ੍ ਅਣੌ । ਅਪਰਸ੍ਪਰਲਗ੍ਨਾਨਿ ਕਾਨਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਮ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥਸ੍ ਸ ਮੇਲਨਂ ਨੈਤਿ ਘਨਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਰੂਢਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਮ੍ਮਿਲਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਰੂਢਿਭਾਵਨਾਃ
ਮੌਜੂਦਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਢੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਸਤ੍ਤਾ ਭृਸ਼ਂ ਰੂਢਾ ਦੇਹਾਭਾਵਸ੍ ਤੁ ਵਿਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਹਤ੍ਵਪਰਿਰੂਢਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਵਿਸ੍ਮृਤਾਤ੍ਮਨਾ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਕਰਕੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤ੍ ਪਰਪ੍ਰਾਣਾਭਿਵੇਧਨਾਤ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਧ੍ਯਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਨਰਾਸ਼੍ਰਯੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜੀਵਰਾਸ਼ੀਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਂ ਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਦੇਹੋ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ — ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ — ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਾਪਾਮ੍ਭਸੀਵ ਵੀਚਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਚਤਿ ਦੇਹਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ।
ਚਿਤ੍ਕਲਾਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਨ੍ਤਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬੁਦ੍ਧੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਜੀਵੋ ਮੂਢਸ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਜਾਗਦਾ ਜੀਵ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਹਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮੈਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤ੍ਵਰੂਪੈਵ ਸ੍ਵਸੌਹਾਰ੍ਦਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਪਸੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਜੀਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਸਰ੍ਗਭਾਕ੍ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਰਸਰ੍ਗੇਣ ਨੀਯਤੇ
ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਜਗਤਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਪृਥਗ੍ਰੂਪਂ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਸਰ੍ਗੌਘਾਃ ਕਦਲੀਦਲਪੀਠਵਤ੍
ਹਰ ਇਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਪੂਰਪਤ੍ਤ੍ਰਪੀਵਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਦਲੀਦਲਮਣ੍ਡਪਃ
ਜਗਤ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੰਡਪ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਠੰਡਕ ਨਾਲ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਦਲ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਨ੍ਯਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ, ਸੈਂਕੜੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬੀਜਾਤ੍ ਫਲਂ ਰਸਾਦ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬੋਧਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਕਾਰਣਕਂ ਬੀਜਂ ਫਲਭਾਵੇਨ ਜृਮ੍ਭਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਰਣਕੋ ਜੀਵੋ ਜਗਦ੍ਰੂਪੇਣ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਰਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਨ ਚਾਸਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਮਯੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਵਚਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਨਾਕਾਰਣੇ ਕਾਰਣਾਦਿ ਪਰੇ ਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਕਾਰਣੇ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਆਦਿ-ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਜਹਨ੍ ਨਿਜਵਪੁਃ ਫਲੀਭੂਤਂ ਵਿਲੋਕ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਜਹਨ੍ ਨਿਜਵਪੁਃ ਫਲਂ ਬੀਜਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬੀਜ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੋਹਾਂ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬੀਜਸ੍ਯਾਕृਤਿਮਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤੇਨਾਨਾਕृਤਿ ਤਤ੍ਪਦਮ੍ । ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸਮੀਕਰ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਪਮਾ ਸ਼ਿਵੇ
ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬੀਜ ਦੀ ਅਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਅਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਖਮ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ ਖਾਭਾਨ੍ ਨ ਚ ਤਜ੍ ਜਾਯਤੇ ऽਨ੍ਯਦृਕ੍ । ਅਤੋ ਨ ਜਾਤਂ ਵਾ ਜਾਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਭੋ ਜਗਤ੍
ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਗਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਜਨਮਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਂਵਿਤ੍ਤੇਃ ਕਸ੍ਯੋਦੇਤਿ ਨਿਜਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਹਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ?
ਮृਗਤृष੍ਣਾਜਲਭ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕੇਵ ਵਿਦਗ੍ਧਤਾ । ਵਿਦਗ੍ਧਤਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਤੁ ਕੇਵਾਸੌ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ
ਜੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਭੁਲ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਤੁਰਾਈ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦੋ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨੇਤ੍ਰਂ ਨਿਜਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦृਸ਼ੀਭੂਤਮ੍ ਅਹੋ ਭ੍ਰਮਃ
ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੀ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਵਾਹ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ!
ਆਕਾਸ਼ਵਿਸ਼ਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ । ਦृਸ਼੍ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾਦृष੍ਟੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯ ਲਾਭਸ੍ ਸੁਦੂਰਤਃ
ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਯਤਨ ਕਰੀਏ, ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਵਾਦृਕ੍ਸ੍ਥੂਲੋ ऽਵਧਾਨੇਨ ਵਿਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰਾਤਿਦੂਰੋਦਸ੍ਤੈਵ ਦ੍ਰष੍ਟੁਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮੋਟਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਥੇ ਸੁਖਮ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਰਾਮ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਦਰਸ਼ਕ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਨ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਹਿ । ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਕੇਵ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਦਿੱਖ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?