ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮਨਿ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਾਃ । ਸੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯਾ ਜਾਤਾਃ ਕਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚੇਤਸਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਯਾਦृਗ੍ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਦृष੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਪਿਤृਮਾਤृਤਃ । ਤਾਦृਕ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤੇ ਮਯੂਰਾਣ੍ਡੇ ਮਯੂਰਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕੋਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਵਦਿਤਂ ਤਦ੍ ਅਨੇਨ ਕ੍ਰਮੋਦਿਤਮ੍ । ਬੀਜੇਨਾਙ੍ਕੁਰਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਂ ਯਥਾ
ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖਜਾਨੇ ਵਿਚੋਂ, ਇਹ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕਰਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤੇ, ਬੇਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵੋ ਯਦ੍ਵਾਸਨਾਸਾਰਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵਾਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਉਦਿਤੋ ਰਾਮ ਨਨੁ ਸਂਸਾਰषਣ੍ਡਕਃ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਸੈਨ੍ਯਨਰਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਲਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਫੁਟਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏष ਸਂਸृਤਿषਣ੍ਡੌਘੋ ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਮਿਲਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨੋ ਵਾਪਿ ਯਦਿ ਤਨ੍ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੇਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਮਿਲਦੇ; ਜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।
ਮਲਿਨਂ ਹਿ ਮਨੋ ऽਵੀਰ੍ਯਂ ਨ ਮਿਥਸ਼੍ ਸ਼੍ਲੇषਮ੍ ਅਰ੍ਹਤਿ । ਅਯੋ ऽਯਸੀਵਾਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਤਪ੍ਤੇ ਤੁ ਲੀਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਗੰਦਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਸਾਫ ਤੇ ਗਰਮ ਲੋਹਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਏਕਰੂਪਾਣਿ ਤੋਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਨਾਬਿਲਾਨਿ ਹਿ
ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਫ ਸਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਾਸਨਤ੍ਵਮ੍ ਅਭੂਤਸਂਵੇਦਨਰੂਪਮ੍ ਏਕਮ੍ । ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ਮਪਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਸਙ੍ਗਮ੍ ਏਤਿ
ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਆਤਮਕ ਪਦ ਤੋਂ ਜਦ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜੀਵਜਾਤਸ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍
ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਦੇ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉਠਣ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭਾਜੋ ਯੇ ਜੀਵਾਸ੍ ਤੇ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਦਂ ਗਤਾਃ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਕਤਯਾ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਮਿਥਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍
ਜੋ ਜੀਵ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਲਪਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੈਕ੍ਯਪ੍ਰਣਾਲੇਨ ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਜਲਾਸ਼ਯਾਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਮ੍ਮਿਲਨ੍ਤਿ ਘਨਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚਾਭਿਤਃ
ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲ-ਅਸਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਪृਥਕ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਇਤਾਃ ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਲਯਂ ਗਤਾਃ । ਕੇਚਿਨ੍ ਮਿਥਸ੍ ਸਮ੍ਮਿਲਿਤਾ ਜਗਤ੍षਣ੍ਡਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕृਤਾਃ
ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਡੰਡੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
ਜਗਤ੍षਣ੍ਡਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯਤ੍ਰਾਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਣਾਵ੍ ਅਣੌ । ਅਪਰਸ੍ਪਰਲਗ੍ਨਾਨਿ ਕਾਨਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਮ ਤਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਥਸ੍ ਸ ਮੇਲਨਂ ਨੈਤਿ ਘਨਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ । ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਰੂਢਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਮਨੋਰਾਜ੍ਯਵਸ਼ਾਜ੍ ਜੀਵਪਰਮ੍ਪਰਾਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਮ੍ਮਿਲਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਗਾਣਾਂ ਰੂਢਿਭਾਵਨਾਃ
ਮੌਜੂਦਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਢੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਸਤ੍ਤਾ ਭृਸ਼ਂ ਰੂਢਾ ਦੇਹਾਭਾਵਸ੍ ਤੁ ਵਿਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਹਤ੍ਵਪਰਿਰੂਢਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਾ ਵਿਸ੍ਮृਤਾਤ੍ਮਨਾ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਕਰਕੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਪ੍ਰਾਣਮਰੁਤ੍ ਪਰਪ੍ਰਾਣਾਭਿਵੇਧਨਾਤ੍ । ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਧ੍ਯਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਨਰਾਸ਼੍ਰਯੀ
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜੀਵਰਾਸ਼ੀਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਂ ਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤਾਖ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਦੇਹੋ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ — ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ — ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਜੀਵਤ੍ਵਮ੍ ਅਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਨਿ । ਤਾਪਾਮ੍ਭਸੀਵ ਵੀਚਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਚਤਿ ਦੇਹਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜੋ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਜੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ।
ਚਿਤ੍ਕਲਾਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਨ੍ਤਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਬੁਦ੍ਧੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਜੀਵੋ ਮੂਢਸ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਜਾਗਦਾ ਜੀਵ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਹਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮੈਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤ੍ਵਰੂਪੈਵ ਸ੍ਵਸੌਹਾਰ੍ਦਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਪਸੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞਸ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਜੀਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਸਰ੍ਗਭਾਕ੍ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਰਸਰ੍ਗੇਣ ਨੀਯਤੇ
ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਜਗਤਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਪृਥਗ੍ਰੂਪਂ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਸਰ੍ਗੌਘਾਃ ਕਦਲੀਦਲਪੀਠਵਤ੍
ਹਰ ਇਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਪੂਰਪਤ੍ਤ੍ਰਪੀਵਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਦਲੀਦਲਮਣ੍ਡਪਃ
ਜਗਤ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੰਡਪ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਠੰਡਕ ਨਾਲ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਕਦਲ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ऽਨ੍ਯਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਸਰ੍ਗਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ, ਸੈਂਕੜੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬੀਜਾਤ੍ ਫਲਂ ਰਸਾਦ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬੋਧਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਕਾਰਣਕਂ ਬੀਜਂ ਫਲਭਾਵੇਨ ਜृਮ੍ਭਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਰਣਕੋ ਜੀਵੋ ਜਗਦ੍ਰੂਪੇਣ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਰਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਨ ਚਾਸਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਮਯੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕ੍ਵਚਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਨਾਕਾਰਣੇ ਕਾਰਣਾਦਿ ਪਰੇ ਵਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਦਿਕਾਰਣੇ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਆਦਿ-ਕਾਰਨ ਹੈ।