ਜਟਾਵਾਨ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਵਲਯੀ ਜਿਤਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭ੍ਰਮਃ । ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍षਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅष੍ਟੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਰੇ
ਜਟਾ ਵਾਲਾ, ਅਕਸ਼ ਮਾਲਾ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਅਟੱਲ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਠ ਸੌ ਸਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਯਦੀਚ੍ਛਸਿ ਮੁਨੇ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਂ ਸ੍ਵਪੁਤ੍ਰਮਨੋਭ੍ਰਮਮ੍ । ਤਤ੍ ਸਮੁਨ੍ਮੀਲ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਨੇਤ੍ਰਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਵਿਲੋਕਯ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਮুনি ਜੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਭਟਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੇਖੋ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ੇਨ ਕਾਲੇਨ ਸਮਦृष੍ਟਿਨਾ । ਮੁਨਿਸ੍ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮ੍ ਆਸ ਜ੍ਞਾਨਾਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਤਨਯੇਹਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਮুনি ਨੇ ਸਮਾਨ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੋਚਿਆ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਅਸੌ । ਪੁਤ੍ਰੋਦਨ੍ਤਮ੍ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਬੁਦ੍ਧਿਦਰ੍ਪਣਬਿਮ੍ਬਿਤਮ੍
ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਝ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਲਈ।
ਪੁਨਰ੍ ਮਨ੍ਦਰਸਾਨੁਸ੍ਥਾਂ ਕਾਲੇ ਕਾਲਾਗ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਸਮਙ੍ਗਾਯਾਸ੍ ਤਟਾਦ੍ ਏਤ੍ਯ ਵਿਵੇਸ਼ ਸ੍ਵਤਨੁਂ ਭृਗੁਃ
ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸਮੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਗਿਆ।
ਵਿਸ੍ਮਯਸ੍ਮੇਰਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਕਾਲਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਵੀਤਰਾਗਮ੍ ਉਵਾਚੇਦਂ ਵੀਤਰਾਗੋ ਮੁਨਿਰ੍ ਵਚਃ
ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਵਿਰਾਗੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ:
ਭਗਵਨ੍ ਭੂਤਭਵ੍ਯੇਸ਼ ਬਾਲਾ ਵਯਮ੍ ਅਨਾਬਿਲਾ । ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ਾਮ੍ ਏਵ ਧੀਰ੍ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਮਲਦਰ੍ਸ਼ਿਨੀ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਬੱਚੇ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਾਕਾਰਂ ਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯੇਵਾਸਤ੍ਯਰੂਪਿਣੀ । ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਜਨਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਧੀਰਸ੍ਯਾਪਿ ਜਗਦ੍ਗਤਿਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਦੇਵ ਜਾਨਾਸਿ ਤ੍ਵਦਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿ ਯਤ੍ । ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਵਿਧਾਯਕਮ੍
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਜੋ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਤ੍ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਕਿਲ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤੇਨੇਮਂ ਮृਤਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਕ੍ਸ਼ੀਣਜੀਵਿਤਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਕਾਲੋ ਮੇ ਨੀਤਵਾਨ੍ ਇਤਿ । ਨਿਯਤੇਰ੍ ਵਸ਼ਤੋ ਦੇਵ ਤ੍ਵਚ੍ਛਾਪੇਚ੍ਛਾ ਮਮੋਦਿਤਾ
ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਾਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ; ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ।
ਨ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਤਸਂਸਾਰਗਤਯੋ ਵਯਮ੍ ਆਪਦਮ੍ । ਸਮ੍ਪਦਂ ਵਾਪਿ ਗਚ੍ਛਾਮੋ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਸ਼ਂ ਕਿਲ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਕਲੀਫ ਆਉਣ ਤੇ, ਨਾ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਆਉਣ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਅਯੁਕ੍ਤਕਾਰਿਣਿ ਕ੍ਰੋਧਃ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਯੁਕ੍ਤਕਾਰਿਣਿ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਰੂਢੇਯਂ ਸਾਂਸਾਰੀ ਭਗਵਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜੋ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਹੋਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਇਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰਮਃ । ਯਾਵਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਤਾਵਦ੍ ਔष੍ਣ੍ਯਦਾਹਾਦਿਦृष੍ਟਯਃ
ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ—ਜੀਵਨ ਭਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਹੀ ਰਵਾਜ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤਪਸ਼, ਸਾੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਹੇਯਾ ਯਸ੍ਯ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਹੇਯ ਏਵ ਜਗਦ੍ਗੁਰੋ
ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ।
ਕੇਵਲਂ ਤਾਨਯੀਂ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ ਅਨਾਲੋਕ੍ਯ ਯਦਾ ਵਯਮ੍ । ਭਗਵਨ੍ ਭਵਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਯਾਤਾਸ੍ ਸ੍ਮਸ੍ ਤੇਨ ਵਾਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਸਿਰਫ਼ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ; ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ।
ਤ੍ਵਯੇਦਾਨੀਮ੍ ਅਹਂ ਦੇਵ ਸ੍ਮਾਰਿਤਸ੍ ਤਨਯੇਹਿਤਮ੍ । ਸਮਙ੍ਗਾਯਾਸ੍ ਤਟੇ ਤੇਨ ਦृष੍ਟੋ ऽਯਂ ਤਨਯੋ ਮਯਾ
ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।
ਮਨ੍ਯੇ ਜਗਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨ ਸਰ੍ਵਗ । ਮਨ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਯੇਨੇਦਂ ਭਾਵ੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨ ਏਵ ਨਃ । ਕਰੋਤਿ ਦੇਹਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਘਟਂ ਯਥਾ
ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਕृਤਮ੍ ਆਕਾਰਂ ਕृਤਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨ ਮਨੋ ਮੋਹਾਦ੍ ਬਾਲੋ ਵੇਤਾਲਕਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਇਮੈਜਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਮੂਰਖ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਚ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਾਦਿਭਾਸ੍ਵਰਾਃ । ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਾਕਾਰਾ ਦृष੍ਟਾ ਮਨਸਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁੰਝਲ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਸਮਝ ਵਿਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਾਂਗ ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹਨ।
ਸ੍ਥੂਲਦृष੍ਟਿਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਮ੍ ਅਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਪੁਂਸੋ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਕਾਯੌ ਦ੍ਵਾਵ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੋਟਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ — ਮਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜਸਦੀ ਸਰੀਰ — ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਫਾਰਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਨੇਤਰਨ੍ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਗਤ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਦੇਹਾਙ੍ਗਲਤਯਾ ਭੇਦਵਾਸਨਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ ਨਾਨਾਤੇਯਂ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ
ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੇਦਵਾਸਨਯਾ ਬਹ੍ਵ੍ਯਾ ਪਦਾਰ੍ਥਨਿਚਯਂ ਮਨਃ । ਭਿਨ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਘਟਾਵਟਪਟਾਦਿਕਮ੍
ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਘੜਾ, ਵਟ, ਕਪੜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕृਸ਼ੋ ऽਤਿਦੁਃਖੀ ਮੂਢੋ ऽਹਮ੍ ਏਤਾਸ਼੍ ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਭਾਵਨਾਃ । ਭਾਵਯਤ੍ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪੋਤ੍ਥਾ ਯਾਤਿ ਸਂਸਾਰਤਾਂ ਮਨਃ
‘ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੂਰਖ ਹਾਂ’ ਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਨਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਰੂਪਂ ਮਮੈਤਨ੍ ਨ ਪਤਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਯਾਗਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚੇਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੋਚ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪ੍ਰਵਿਤਤੇ ऽਮ੍ਬੋਧੌ ਤਤੇ ऽਨੇਕਤਰਙ੍ਗਿਣਿ । ਸੋਮ੍ਯਸ੍ਪਨ੍ਦਮਯਾਨੇਕਕਲ੍ਲੋਲਾਵਲਿਸ਼ਾਲਿਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਬੇਅੰਤ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਹੌਲੇ ਛੱਲਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਠਦੇ ਹਨ,
ਵਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਸਮੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਵਾਦੁਨਿ ਸ਼ੀਤਲੇ । ਅਵਿਨਾਸ਼ਿਨਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਮਹਾਮਹਿਮਨਿ ਸ੍ਫੁਟੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਰਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਭਾਵਯਨ੍ ਸ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਰੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵੇਨ ਕਲ੍ਪਨਾਮ੍
ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ' ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸੋਚ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।