ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਤਪਾ ਵਿਪ੍ਰੋ ਵਯਂ ਨਿਯਤਿਪਾਲਕਾਃ । ਤੇਨ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਸੇ ਪੂਜ੍ਯ ਸਾਧੋ ਨੇਤਰਯੇਚ੍ਛਯਾ
ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਤ ਤਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਾ ਤਪਃ ਕ੍ਸ਼ਪਯ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੈਃ ਕਲ੍ਪਕਾਲਮਹਾਨਲੈਃ । ਯੋ ਨ ਦਗ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮਿ ਮੇ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਾਪੇਨ ਧਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ
ਤੂੰ ਕੜੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥੱਕ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੜ ਜਾਵਾਂਗਾ?
ਸਂਸਾਰਾਵਲਯੋ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਨਿਗੀਰ੍ਣਾ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟਯਃ । ਭੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿष੍ਣੁਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਕੇਨ ਸ਼ਪ੍ਤਾ ਵਯਂ ਮੁਨੇ
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਖਾ ਲਏ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ?
ਭੋਕ੍ਤਾਰੋ ਹਿ ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭੋਜਨਂ ਯੁष੍ਮਦਾਦਯਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਏषਾ ਹਿ ਨਾਵਯੋਰ੍ ਏਤਦ੍ ਈਹਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਹੋ। ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਹੈ — ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਯਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਭੋਜਨਂ ਯਾਤਿ ਸृष੍ਟਿਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਕਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਆਪ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮੁਨੇ ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯੇਹ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਹੇ ਮুনি, ਇਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ: ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨष੍ਟਕਲਙ੍ਕਯਾ । ਬਹਵਸ਼੍ ਚੇਹ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਦृष੍ਟ੍ਯਾਨष੍ਟਕਲਙ੍ਕਯਾ
ਇਥੇ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕੇਵਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤੇ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨੈਵ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਵਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਰੁषਣ੍ਡੇषੁ ਭੂਤਾਨਿ ਭੁਵਨੇषੁ ਚ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤੀਹ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਹੇਤੁਤਾ ਵਿਧੇਃ
ਫੁੱਲ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗ ਦੇ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਬ੍ਬਿਮ੍ਬਿਤਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚਲਨੇ ਕਰ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਤृਤੇ । ਨ ਸਤ੍ਯੇ ਨਾਨृਤੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸृष੍ਟਿषੁ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਦੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਵਿੱਚ ਕਰਣ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਝੂਠ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਰਮਾਲ੍ ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤਾਮਯੀਮ੍ । ਕਰੋਤਿ ਕਲਨਾਂ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਕ੍ਸ਼ਣ ਇਵਾਹਿਤਾਮ੍
ਮਨ, ਝੂਠੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਣ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੇਨ ਮਾ ਗਾ ਮੁਨੇ ਕੋਪਮ੍ ਆਪਦਾਮ੍ ਈਦृਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮਃ । ਯਦ੍ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤਥੈਵਾਸ੍ਤੁ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਆਲੋਕਯਾਕੁਲਃ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮুনি, ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਓਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾਈ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਤਾਰ੍ਥੇਨ ਨਾਭਿਮਾਨਵਸ਼ੀਕृਤਾਃ । ਸ੍ਵਤੋ ਹੇਵਾਕਵਸ਼ਤਃ ਕੇਵਲਂ ਨਿਯਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹਕਮ ਨਾਲ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜਰੂਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਕृਤਵ੍ਯਵਹਾਰੇਹਾਂ ਨਿਯਤਾਂ ਨਿਯਤੇਰ੍ ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਸਮਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਨਾਭਿਮਾਨਮਹਾਤਮਾਃ
ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕੇਵਲਂ ਕਾਰ੍ਯਕੋਵਿਦੈਃ । ਸੌषੁਪ੍ਤੀਂ ਵृਤ੍ਤਿਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਯਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਨਾਸ਼ਯਾ
ਕੰਮ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ; ਕਿਸੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਵ ਸਾ ਜ੍ਞਾਨਮਯੀ ਦृष੍ਟਿਃ ਕ੍ਵ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵ ਧੀਰਤਾ । ਮਾਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇ ਹਿ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਧ ਇਵ ਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਕਿੱਥੇ ਵੱਡਿਆਈ, ਕਿੱਥੇ ਢਿੱਡਤਾ? ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?
ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਮਲਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਚੇਤਸਿ । ਅਵਿਚਾਰ੍ਯ ਜਗਦ੍ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਕਿਂ ਮੂਰ੍ਖ ਇਵ ਮੁਹ੍ਯਸਿ
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਪਾਕੋਤ੍ਥਾਮ੍ ਅਵਿਚਾਰ੍ਯ ਦਸ਼ਾਂ ਸੁਤੇ । ਕਿਂ ਮੂਰ੍ਖ ਇਵ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞ ਮੁਧਾ ਮਾਂ ਸ਼ਪ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ? ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ਇਹ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਮੁਨੇ । ਕਿਂ ਨ ਜਾਨਾਸਿ ਵਾ ਦੇਹਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਮਨੋऽਭਿਧਮ੍
ਹੇ ਮুনি, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਦੇਹੋ ਜਡੋ ऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਨਾਸ਼ੈਕਪਰਾਯਣਃ । ਮਨਸ੍ ਤੂਤ੍ਥਾਨਨਿਯਤਂ ਕਦਰ੍ਥਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਵਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਜੜ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਚਤੁਰੇਣ ਯਥਾ ਸਾਧੋ ਰਥਸ੍ ਸਾਰਥਿਨੋਹ੍ਯਤੇ । ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਕਿਞ੍ਚਨ ਸ੍ਵੇਹਾਂ ਦੇਹੋ ऽਯਂ ਮਨਸਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਸਾਰਥੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਚ੍ ਛਰੀਰਂ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯਤੇ । ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਮਨਸਾ ਪਙ੍ਕਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਿਸ਼ੁਨਾ ਯਥਾ
ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ ਅਸਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਮਨ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਹ ਪੁਰੁषਸ੍ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਕृਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਦ੍ ਬਦ੍ਧਂ ਕਲਨਾਹੇਤੋਃ ਕਲਨਾਸ੍ਤਂ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਥੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਮੁੱਕਣ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਦੇਹ ਇਦਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਅਙ੍ਗਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਿਰਃ । ਇਦਂ ਸ੍ਫਾਰਵਿਕਾਰਂ ਤਨ੍ ਮਨ ਏਵਾਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਖ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਗ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਫੂਲਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਹਿ ਜੀਵਜ੍ ਜੀਵਾਖ੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਾਯਕਤਯਾ ਤੁ ਧੀਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ऽਭਿਮਾਨਿਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵ੍ ਇਦਮ੍ ਏਤਿ ਹਿ
ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮਝ 'ਬੁੱਧੀ' ਹੈ, ਤੇ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਵਾਸਨਯਾ ਚੇਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਵਾਨਿ ਚੇਦ੍ਧਯਾ । ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤੀਵ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਲੋਕਯਤਿ ਚੇਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ ਅਸਤ੍ਯਮਯੀਂ ਮਨਃ । ਸ਼ਰੀਰਭਾਵਨਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਰਮਾਂ ਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍
ਜੇ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ ਤਵ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮਾਧੌ ਤ੍ਵਯਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ । ਸ੍ਵਮਨੋਰਥਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੂਰਾਦ੍ ਦੂਰਤਰਂ ਗਤਮ੍
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਔਸ਼ਨਸਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਮਨ੍ਦਰਕਨ੍ਦਰੇ । ਪ੍ਰਯਾਤਂ ਵੈਬੁਧਂ ਸਦ੍ਮ ਨੀਡੋਡ੍ਡੀਨਃ ਖਗੋ ਯਥਾ
ਮੰਦਰਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਅਸਮਾਨੀ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਰਕੁਞ੍ਜੇषੁ ਪਾਰਿਜਾਤਗृਹੇषੁ ਚ । ਨਨ੍ਦਨੋਦ੍ਯਾਨषਣ੍ਡੇषੁ ਲੋਕਪਾਲਪੁਰੇषੁ ਚ
ਉਥੇ ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੰਦਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ,