ਨੇਤ੍ਰਗਰ੍ਤਕਸਂਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਸੂਨਵਨਕੀਟਕਮ੍ । ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਪਞ੍ਜਰਪ੍ਰੋਤਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਵ੍ਰਜਮ੍
ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੀੜੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਗੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀਮ੍ ਉਪਭੋਗੇਹਾਮ੍ ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਫਲਪ੍ਰਦਾਮ੍ । ਧਾਰਾਧੌਤਾਨ੍ਤਯਾ ਤਨ੍ਵਾ ਹਸਚ੍ ਛੁष੍ਕਾਸ੍ਥਿਮਾਲਯਾ
ਪਹਿਲਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਰੋਘਟੇਨ ਸ਼ੁਭ੍ਰੇਣ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇਨੇਨ੍ਦੁਵਰ੍ਚਸਾ । ਵਿਡਮ੍ਬਯਚ੍ ਚ ਕਰ੍ਪੂਰਪ੍ਲੁਤਲਿਙ੍ਗਸ਼ਿਰਸ਼੍ਸ਼੍ਰਿਯਮ੍
ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਖੋਪੜੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਫ਼ਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਠਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ऋਜ੍ਵਾ ਸਂਸ਼ੁष੍ਕਸਿਤਯਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਾਵਸ਼ੇषਯਾ । ਗ੍ਰੀਵਯਾਤ੍ਮਾਨੁਸृਤਯਾ ਦੀਰ੍ਘੀਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਇਵਾਕृਤਿਮ੍
ਸਿੱਧੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਰਾਖੀ ਗਰਦਨ, ਜਿਸ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ, ਆਤਮ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਮृਣਾਲਿਕਾਪਾਣ੍ਡੁਰਯਾ ਧਾਰਾਵਧੁਤਮਾਂਸਯਾ । ਨਾਸਾਸ੍ਥਿਲਤਯਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਕृਤਸੀਮਾਕ੍ਰਮਂ ਦਧਤ੍
ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਪੀਲੀ ਗਰਦਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਸ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਤਰ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਨੱਕ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਦ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
ਦੀਰ੍ਘਕਨ੍ਧਰਯਾ ਨੂਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਾਨੀਕृਤਵਕ੍ਤ੍ਰਯਾ । ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਮਾਣਮ੍ ਇਵ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਅਮ੍ਬਰੋਦਰੇ
ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਜਙ੍ਘੋਰੁਜਾਨੁਦੋਰ੍ਦਣ੍ਡੈਰ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਦੀਰ੍ਘਤਾਂ ਗਤੈਃ । ਪ੍ਰਮਿਮਾਣਮ੍ ਇਵਾਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੀਰ੍ਘਾਧ੍ਵਸ਼੍ਰਮਭੀਤਿਤਃ
ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਗੁੱਟੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੋਹਣੀ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਅੰਤ ਫਾਸਲਾ ਮਾਪ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਲੰਬੇ ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ।
ਉਦਰੇਣਾਤਿਨਿਮ੍ਨੇਨ ਚਰ੍ਮਸ਼ੇषੇਣ ਸ਼ੋषਿਣਾ । ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਦ੍ ਇਵਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹृਦਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਮ੍
ਪੇਟ ਬਹੁਤ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਚੀ ਹੋਈ ਚਮੜੀ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖਾਲੀਅਤ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਚ੍ ਛੁष੍ਕਕਙ੍ਕਾਲਮ੍ ਆਲਾਨਮ੍ ਇਵ ਦਨ੍ਤਿਨਃ । ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਭृਗੁਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸੁੱਕਾ ਡھانਚਾ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਾਂਗ, ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਿਗੂ ਉੱਠਿਆ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਅਗਲੇ ਨੂੰ।
ਆਲੋਕਸਮਕਾਲਂ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਂ ਤਤੋ ਭृਗੋਃ । ਚਿਰਮ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਜੀਵਃ ਕਿਂ ਮਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋ ऽਯਮ੍ ਇਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: 'ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ?' — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਅਚਿਨ੍ਤਯਤ ਏਵਾਸ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਤਾਬਲਂ ਤਤਃ । ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਭੂਵਾਸ਼ੁ ਕੋਪਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਨੌਜਵਾਨੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਕਾਲ ਏਵ ਮਤ੍ਪੁਤ੍ਰੋ ਨੀਤਃ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਕੋਪਿਤਃ । ਕਾਲਾਯ ਸ਼ਾਪਮ੍ ਉਤ੍ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਉਪਚਕ੍ਰਮੇ
ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੈ ਗਿਆ, ਇਹ ਕਿਉਂ?' ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥਾਕਲਿਤਰੂਪੋ ऽਸੌ ਕਾਲਃ ਕਵਲਿਤਪ੍ਰਜਃ । ਆਧਿਭੌਤਿਕਮ੍ ਆਸ੍ਥਾਯ ਵਪੁਰ੍ ਮੁਨਿਮ੍ ਉਪਾਯਯੌ
ਫਿਰ ਕਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।
ਖਡ੍ਗਪਾਸ਼ਧਰਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਕੁਣ੍ਡਲੀ ਕਵਚਾਨ੍ਵਿਤਃ । षਡ੍ਭੁਜष੍ षਣ੍ਮੁਖੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯਾ ਵृਤਃ ਕਿਙ੍ਕਰਸੇਨਯਾ
ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਫੰਨ ਲੈ ਕੇ, ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।
ਯਚ੍ਛਰੀਰਸਮੁਤ੍ਥੇਨ ਜ੍ਵਾਲਾਜਾਲੇਨ ਵਲ੍ਗਤਾ । ਫੁਲ੍ਲਕਿਂਸ਼ੁਕਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਬਭਾਰਾਦ੍ਰੇਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਨਭਃ
ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਯਤ੍ਕਰਸ੍ਥਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰਨਿष੍ਠ੍ਯੂਤੈਰ੍ ਅਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲੈਃ । ਵਿਰੇਜੁਰ੍ ਉਦਿਤੈਰ੍ ਆਸ਼ਾਃ ਕਾਨਕੈਰ੍ ਇਵ ਕੁਣ੍ਡਲੈਃ
ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ।
ਯਤ੍ਪਾਸ਼ਸ਼੍ਵਸਨਾਯਸ੍ਤਸ਼ਿਖਰਾ ਮੇਦਿਨੀਭृਤਃ । ਦੋਲਾਮ੍ ਇਵ ਸਮਾਰੂਢਾਸ਼੍ ਚੇਲੁਃ ਪੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਘੂਰ੍ਣਿਤਾਃ
ਉਸਦੇ ਫੰਨ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਝੂਲੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੀਆਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਯਤ੍ਖਡ੍ਗਮਣ੍ਡਲੋਦ੍ਦ੍ਯੋਤਸ਼੍ਯਾਮਂ ਬਿਮ੍ਬਂ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ । ਕਲ੍ਪਦਗ੍ਧਜਗਦ੍ਧੂਮਪਰ੍ਯਾਕੁਲਮ੍ ਇਵਾਬਭੌ
ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਸ ਉਪੇਤ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਕੁਪਿਤਂ ਤਂ ਮਹਾਮੁਨਿਮ੍ । ਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾਬ੍ਧਿਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਉਵਾਚ ਹ
ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੂਬੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਥਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਵਿਜ੍ਞਾਤਲੋਕਸ੍ਥਿਤਯੋ ਮੁਨੇ ਦृष੍ਟਪਰਾਵਰਾਃ । ਹੇਤੁਨਾਪਿ ਨ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ਉ ਹੇਤੁਮ੍ ਵਿਨੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਢੰਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਸਭ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਤਪਾ ਵਿਪ੍ਰੋ ਵਯਂ ਨਿਯਤਿਪਾਲਕਾਃ । ਤੇਨ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯਸੇ ਪੂਜ੍ਯ ਸਾਧੋ ਨੇਤਰਯੇਚ੍ਛਯਾ
ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਤ ਤਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਾ ਤਪਃ ਕ੍ਸ਼ਪਯ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧੈਃ ਕਲ੍ਪਕਾਲਮਹਾਨਲੈਃ । ਯੋ ਨ ਦਗ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮਿ ਮੇ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਾਪੇਨ ਧਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ
ਤੂੰ ਕੜੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥੱਕ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੜ ਜਾਵਾਂਗਾ?
ਸਂਸਾਰਾਵਲਯੋ ਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਨਿਗੀਰ੍ਣਾ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟਯਃ । ਭੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿष੍ਣੁਵृਨ੍ਦਾਨਿ ਕੇਨ ਸ਼ਪ੍ਤਾ ਵਯਂ ਮੁਨੇ
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਖਾ ਲਏ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ?
ਭੋਕ੍ਤਾਰੋ ਹਿ ਵਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭੋਜਨਂ ਯੁष੍ਮਦਾਦਯਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਨਿਯਤਿਰ੍ ਏषਾ ਹਿ ਨਾਵਯੋਰ੍ ਏਤਦ੍ ਈਹਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਹੋ। ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਹੈ — ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਯਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਭੋਕ੍ਤਾਰਂ ਭੋਜਨਂ ਯਾਤਿ ਸृष੍ਟਿਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਕਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਆਪ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਮੁਨੇ ਰੂਪਮ੍ ਅਸ੍ਯੇਹ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਹੇ ਮুনি, ਇਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹੀ ਸੁਰਤ ਹੈ: ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨष੍ਟਕਲਙ੍ਕਯਾ । ਬਹਵਸ਼੍ ਚੇਹ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਦृष੍ਟ੍ਯਾਨष੍ਟਕਲਙ੍ਕਯਾ
ਇਥੇ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਤृਤਾਕਰ੍ਤृਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕੇਵਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤੇ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨੈਵ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਵਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਰੁषਣ੍ਡੇषੁ ਭੂਤਾਨਿ ਭੁਵਨੇषੁ ਚ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤੀਹ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਹੇਤੁਤਾ ਵਿਧੇਃ
ਫੁੱਲ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗ ਦੇ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਬ੍ਬਿਮ੍ਬਿਤਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚਲਨੇ ਕਰ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਤृਤੇ । ਨ ਸਤ੍ਯੇ ਨਾਨृਤੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸृष੍ਟਿषੁ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਂਈ ਦੇ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਵਿੱਚ ਕਰਣ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਝੂਠ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।