ਯਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਙ੍ਗੇषੁ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇ ਤਥਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪੁਤ੍ਰਿਕਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਬ ਵਿੱਚ ਗੁੜੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗਤਾਂ ਜਗਤਾਂ ਹਨ।
ਨ ਭਿਨ੍ਨਾ ਨ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਯਥਾਦ੍ਰੌ ਪਰਮਾਣਵਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਹਨ੍ਮੇਰੌ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣੂ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਸੂਰ੍ਯੌਘਾਂਸ਼ੁषੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਘਵੋ ऽਣਵਃ । ਨਾਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਅੰਤ।
ਯਥਾਣਵੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਦੀਪ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਰਜਸ੍ਸੁ ਚ । ਤਥਾ ਵਹਨ੍ਤੇ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਣੂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਯਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧੋ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਸਿਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਬੀਜਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਂ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੋਧਸਮ੍ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਮ੍
ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ, ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਸੈਸ੍ ਸਵਿਵੇਕੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯੌਘਸ੍ਯਾਵਗਚ੍ਛਤਿ
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਿੱਖ ਰਹਿਤ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸਲ ਨਾਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਿਣਾਂ ਵਰ । ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯੋ ਯਥਾਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਏਹ ਸਾਰਾ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਦ੍ਰੁਮਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨੇ ਜਗਚ੍ਛਾਖਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮਤਰੁਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਲੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਕਲੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋ ऽਯਂ ਸਕਲੋ ਜਨ੍ਮਜਾਲਮਯੋ ਭਵਃ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮਨੋ ਮਲਲਵਾਕੁਲਮ੍ । ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਦੇਹਃ ਕ੍ਵ ਕਿਲ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਨਮ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ । ਮਨਃਪਿਸ਼ਾਚਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨੋਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਨੇ । ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਮ ਪਰਮੌषਧਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਹੈ: ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ । ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਬਧ੍ਯਤੇ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤੀਤ੍ਥਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤੇ ਮਨਨਮਨ੍ਥਰੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵਾਮ੍ਬਰੇ ਸ੍ਫਾਰੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਂ ਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੀਦਂ ਜਗਤ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਪੁष੍ਪਗੁਚ੍ਛ ਇਵਾਮੋਦਸ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਵੇਤਰਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਤਿਲਕਣੇ ਤੈਲਂ ਗੁਣੋ ਗੁਣਿਨਿ ਵਾ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਧਰ੍ਮਿਣਿ ਵਾ ਧਰ੍ਮਸ੍ ਤਥੇਦਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਧਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ ਤਰਙ੍ਗੌਘ ਇਨ੍ਦੌ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ । ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਯਥਾ ਤਾਪੇ ਸਂਸਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਕੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਂ ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯੇ ਯਥਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸਿ । ਯਥੌष੍ਣ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੌ ਵਾ ਮਨਸੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਯਥੈਵ ਤੁਹਿਨੇ ਯਥਾ ਨਭਸਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ । ਯਥਾ ਚਞ੍ਚਲਤਾ ਵਾਯੌ ਮਨਸੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮਨੋ ਜਗਜ੍ ਜਗਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਤਥਾ ਮਨਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਰਹਿਤਂ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਤਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਮਨਸਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤਂ ਜਗਨ੍ ਨ ਤੁ ਜਗਤਿ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਮਨਃ
ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਲਝਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਲਝੇ।
ਯਥਾਯਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਫਾਰ ਆਰਮ੍ਭਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਟਯਾ ਤਥਾ ਕਥਯ ਮੇ ऽਨਘ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਗਤ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾ।
ਯਥੈਨ੍ਦਵਾਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਵਪੁषਾਮ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਜਾਤਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਨਿ ਮਨਸੀਦਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲਵਣਸ੍ਯ ਯਥਾ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਾਕੁਲਾਕृਤੇਃ । ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਮ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਥੇਦਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲਈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਭੋਗਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਭੋਗੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਤਥੇਦਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ ਭृਗੁਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਭੋਗਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਕਥਂ ਭੋਗਾਧਿਨਾਥਤ੍ਵਂ ਸਂਸਾਰਿਤ੍ਵਂ ਬਭੂਵ ਚ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ?
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਪੁਰਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਂਵਾਦਂ ਭृਗੁਕਾਲਯੋਃ । ਸਾਨੌ ਮਨ੍ਦਰਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਤਮਾਲਵਿਟਪਾਕੁਲੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਸੁਣੋ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਦੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਅਤੇ ਕਾਲਯਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਛਾਂ ਸੀ।
ਪੁਰਾ ਮਨ੍ਦਰਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਸਾਨੌ ਕੁਸੁਮਸਙ੍ਕੁਲੇ । ਅਤਪ੍ਯਤ ਤਪੋ ਘੋਰਂ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਭृਗੁਃ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਿਆ ਸੀ।
ਤਮ੍ ਉਪਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਮ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਬਾਲਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ ਸਕਲਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਵ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।