ਅਤਸ੍ ਸ੍ਮਰ੍ਤੁਰ੍ ਅਭਾਵੇ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕੋਦੇਤੁ ਕਿਂ ਕਥਮ੍ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਮਹਾਕਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਵੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ੈਕਭਾਗਿਨਃ
ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤੇ ऽਨੁਭੂਤੇ ਚ ਸ੍ਵਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਸਾ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਰ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢਾ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵੇ ਹਿ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭਾ
ਜੋ ਯਾਦ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਭਾਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਪ੍ਰਭੈਵਾਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਿਨੀ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹੀ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ' ਤੇ 'ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ' ਵਜੋਂ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਕਾਲਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ ਭਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨਿਜਮ੍ । ਸ ਆਤਿਵਾਹਿਕੋ ਦੇਹੋ ਵਿਰਾਜੋ ਜਗਦਾਕृਤਿਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣਾਵ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਜਗਤ੍ ਸਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਸ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਾਦृਗ੍ ਏਵ ਚ । ਭਾਤਿ ਭਾਸ੍ਵਰਿਤਾਕਾਰਂ ਤਾਦृਗ੍ਗਿਰਿਕੁਲਾਵृਤਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਾਦृਗਾਕਾਰਮ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਣੁਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਰੂਪਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਉਥੇ ਵੀ, ਉਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤੋ ਨ ਸਦ੍ਦृष੍ਟੇਰ੍ ਅਸਦ੍ਦृष੍ਟੇਸ਼੍ ਚ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਨਘ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੀ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਉੱਠੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁ ਦ੍ਵੈਤਭਾਸੁਰਂ ਭੁਵਨਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ; ਪਰ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਦੁਵੈਤ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ।
ਯਥੇਦਂ ਭਾਸੁਰਂ ਭਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਅਣ੍ਡਕਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣਾਵ੍ ਅਣੌ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵੀ ਹਰ ਇਕ ਕਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਙ੍ਗੇषੁ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇ ਤਥਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪੁਤ੍ਰਿਕਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਬ ਵਿੱਚ ਗੁੜੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗਤਾਂ ਜਗਤਾਂ ਹਨ।
ਨ ਭਿਨ੍ਨਾ ਨ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਯਥਾਦ੍ਰੌ ਪਰਮਾਣਵਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਹਨ੍ਮੇਰੌ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣੂ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਸੂਰ੍ਯੌਘਾਂਸ਼ੁषੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਘਵੋ ऽਣਵਃ । ਨਾਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਅੰਤ।
ਯਥਾਣਵੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਦੀਪ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਰਜਸ੍ਸੁ ਚ । ਤਥਾ ਵਹਨ੍ਤੇ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਣੂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਯਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧੋ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਸਿਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਬੀਜਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਂ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੋਧਸਮ੍ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਮ੍
ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ, ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਸੈਸ੍ ਸਵਿਵੇਕੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯੌਘਸ੍ਯਾਵਗਚ੍ਛਤਿ
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਿੱਖ ਰਹਿਤ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸਲ ਨਾਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਿਣਾਂ ਵਰ । ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯੋ ਯਥਾਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਏਹ ਸਾਰਾ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਦ੍ਰੁਮਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨੇ ਜਗਚ੍ਛਾਖਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮਤਰੁਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਲੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਕਲੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਰਾਮ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋ ऽਯਂ ਸਕਲੋ ਜਨ੍ਮਜਾਲਮਯੋ ਭਵਃ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮਨੋ ਮਲਲਵਾਕੁਲਮ੍ । ਮਨਸੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਦੇਹਃ ਕ੍ਵ ਕਿਲ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਨਮ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ । ਮਨਃਪਿਸ਼ਾਚਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ ਚ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨੋਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਨੇ । ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਮ ਪਰਮੌषਧਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਹੈ: ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ । ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਬਧ੍ਯਤੇ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤੀਤ੍ਥਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤੇ ਮਨਨਮਨ੍ਥਰੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵਾਮ੍ਬਰੇ ਸ੍ਫਾਰੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਂ ਪੁਰਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੀਦਂ ਜਗਤ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਪੁष੍ਪਗੁਚ੍ਛ ਇਵਾਮੋਦਸ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਵੇਤਰਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਤਿਲਕਣੇ ਤੈਲਂ ਗੁਣੋ ਗੁਣਿਨਿ ਵਾ ਯਥਾ । ਯਥਾ ਧਰ੍ਮਿਣਿ ਵਾ ਧਰ੍ਮਸ੍ ਤਥੇਦਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਧਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾਮ੍ਭਸਿ ਤਰਙ੍ਗੌਘ ਇਨ੍ਦੌ ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਭ੍ਰਮੋ ਯਥਾ । ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਯਥਾ ਤਾਪੇ ਸਂਸਾਰਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਕੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਂ ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯੇ ਯਥਾਲੋਕਸ਼੍ ਚ ਤੇਜਸਿ । ਯਥੌष੍ਣ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੌ ਵਾ ਮਨਸੀਦਂ ਤਥਾ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।