ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਨੀਵ ਤੋਯਸ੍ਯ ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਇਵ ਸਦਾਗਤੇਃ । ਆਵਰ੍ਤਾ ਇਵ ਵਾਮ੍ਭੋਧੇਰ੍ ਗੁਣਿਨੋ ਵਾਥਵਾ ਗੁਣਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਸਦੀਵੀ ਚਲਣ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨ ਏਵੈਕਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸੋਦਯਾਸ੍ਤਮਯਾਰਮ੍ਭਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਤਤਮ੍
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੂਹ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਉਦੈ ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, ਬੇਅੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਸਹਕਾਰ੍ਯਾਦਿਹੇਤੂਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਜਗਤ੍ । ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਚੇਤਿ ਕਿਲੋਨ੍ਮਤ੍ਤਕਫੂਤ੍ਕृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਖਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਪ-ਉਪਜਿਆ ਰਚਨਹਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਗਲ ਦੀ ਬਕਬਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਕਲਾਕਲਙ੍ਕੋ ਨਿਰਸ੍ਤਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇषਵਿਕਲ੍ਪਤਲ੍ਪਃ । ਚਿਰਾਯ ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਤਦੀਰ੍ਘਨਿਦ੍ਰੋ ਭਵਾਭਯੋ ਭੂषਿਤਭੂਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ।
ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਰ੍ਗਾਦਾਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਤ੍ਮੈਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਦੌ ਪ੍ਰਥਮੋ ऽਸੌ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਦਿ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮ ਚ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾਤ੍ਮੈਵਮ੍ ਇਦਂ ਤਤਃ । ਭਾਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ
ਉਹ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਯਾਦ ਦੀ ਮਾਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ऽਪਿ ਸਾ ਰਾਮ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਭਸੀਵ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ।
ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਸਮ੍ਮੋਹੈਰ੍ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕਥਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਹਾਪ੍ਰਲਯੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਪੂਰ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ ਪੁਰਾ । ਕਿਲ ਨਿਰ੍ਵਾਣਮ੍ ਆਯਾਤਾਸ੍ ਤੇ ऽਵਸ਼੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਵੱਡੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨ੍ਯਾਃ ਕਸ੍ ਸ੍ਮृਤੇਸ੍ ਸ੍ਮਰ੍ਤਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਥਯ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਨਿਰ੍ਮੂਲਤਾਂ ਯਾਤਾ ਸ੍ਮਰ੍ਤੁਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਤਯਾ ਯਤਃ
ਪਿਛਲੇ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਸਤਕਰਮ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੰਞ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਸ੍ਮਰ੍ਤੁਰ੍ ਅਭਾਵੇ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਕੋਦੇਤੁ ਕਿਂ ਕਥਮ੍ । ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਹਿ ਮਹਾਕਲ੍ਪੇ ਸਰ੍ਵੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ੈਕਭਾਗਿਨਃ
ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤੇ ऽਨੁਭੂਤੇ ਚ ਸ੍ਵਤਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਸਾ ਜਗਚ੍ਛ੍ਰੀਰ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰੌਢਾ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਾਵੇ ਹਿ ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭਾ
ਜੋ ਯਾਦ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਭਾਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਪ੍ਰਭੈਵਾਚ੍ਛਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਵਭਾਸਿਨੀ । ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਤਜ੍ ਜਗਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਇਤਿ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹੀ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ' ਤੇ 'ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ' ਵਜੋਂ ਸਥਿਰ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਕਾਲਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ ਭਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨਿਜਮ੍ । ਸ ਆਤਿਵਾਹਿਕੋ ਦੇਹੋ ਵਿਰਾਜੋ ਜਗਦਾਕृਤਿਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣਾਵ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਜਗਤ੍ ਸਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਦਿਨਰਾਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਸ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਾਦृਗ੍ ਏਵ ਚ । ਭਾਤਿ ਭਾਸ੍ਵਰਿਤਾਕਾਰਂ ਤਾਦृਗ੍ਗਿਰਿਕੁਲਾਵृਤਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤਾਦृਗਾਕਾਰਮ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯ੍ ਅਣੁਮ੍ ਆਤਤਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਰੂਪਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਉਥੇ ਵੀ, ਉਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤੋ ਨ ਸਦ੍ਦृष੍ਟੇਰ੍ ਅਸਦ੍ਦृष੍ਟੇਸ਼੍ ਚ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਨਘ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੀ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਉੱਠੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁ ਦ੍ਵੈਤਭਾਸੁਰਂ ਭੁਵਨਾਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ; ਪਰ ਨਾ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਦੁਵੈਤ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ।
ਯਥੇਦਂ ਭਾਸੁਰਂ ਭਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਅਣ੍ਡਕਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍ । ਤਥਾ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਣਾਵ੍ ਅਣੌ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵੀ ਹਰ ਇਕ ਕਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਙ੍ਗੇषੁ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗੇ ਤਥਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪੁਤ੍ਰਿਕਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੰਬ ਵਿੱਚ ਗੁੜੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗਤਾਂ ਜਗਤਾਂ ਹਨ।
ਨ ਭਿਨ੍ਨਾ ਨ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਯਥਾਦ੍ਰੌ ਪਰਮਾਣਵਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਹਨ੍ਮੇਰੌ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣੂ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਸੂਰ੍ਯੌਘਾਂਸ਼ੁषੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਘਵੋ ऽਣਵਃ । ਨਾਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਅੰਤ।
ਯਥਾਣਵੋ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਕਦੀਪ੍ਤਿष੍ਵ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਰਜਸ੍ਸੁ ਚ । ਤਥਾ ਵਹਨ੍ਤੇ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮਾਣਵਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਣੂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਯਥਾ । ਸਰ੍ਗਾਨੁਭਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਦਂ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ੍ ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧੋ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਧਃ । ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਾਸਿਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਬੀਜਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵੇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਂ ਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੋਧਸਮ੍ਬੋਧਮਾਤ੍ਰਮ੍
ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬੀਜ, ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਸੈਸ੍ ਸਵਿਵੇਕੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯੌਘਸ੍ਯਾਵਗਚ੍ਛਤਿ
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਿੱਖ ਰਹਿਤ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸਲ ਨਾਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਿਣਾਂ ਵਰ । ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯੋ ਯਥਾਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਚ
ਏਹ ਸਾਰਾ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਹੁਨਾਤ੍ਰ ਕਿਮ੍ ਉਕ੍ਤੇਨ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਦ੍ਰੁਮਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨੇ ਜਗਚ੍ਛਾਖਸ਼੍ ਛਿਨ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮਤਰੁਰ੍ ਭਵੇਤ੍
ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਲੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਕਲੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।