ਨੀਹਾਰ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿ ਗृਹੀਤਂ ਸਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜਡਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ਪਦਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍
ਕੁਹਾਸੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬੇਜਾਨ, ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਮਯੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਭੂਤਕਮ੍ । ਗृਹ੍ਯਮਾਣਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਨਿਸ਼ਾਤਮ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਣ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇਜ਼ ਛੁਰੀ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਪਰੇ ਭੂਯ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ ਏਵੇਤਿ ਕਿਂ ਵਦ
ਵੱਡੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?
ਏਵਮ੍ਬੋਧਾਃ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਸ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਉਤ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਥਾਵਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਣਜਾਣ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੈ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਠੀਕ ਦੱਸੋ।
ਇਦਂ ਬੀਜੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਃ ਪਰਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੈਸ਼ਵਾਤ੍
ਇਹ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ supreme ਅਣਜਾਣਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਚਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਕਿਂ ਤਦ੍ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਕਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਵਿਪਰੀਤੋ ਬੋਧ ਏष ਵਕ੍ਤੁਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਸ਼੍ ਚ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਕृਤ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਛੂਹਣ 'ਚ ਵੀ ਅਸੰਬੰਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਲਟ ਸਮਝ both ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਕਾਲੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਜਗਦ੍ ਆਸ੍ਤ ਇਤੀਹ ਯਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਥਾ ਮੂਢਾ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਿਲ
ਜਗਤ ਬੀਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ — ਇਹ ਸੋਚ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਃ । ਵਟਧਾਨਾਦਿ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰੋਦ੍ਭਵਃ
ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਂ ਯਃ ਖਾਦ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਪਿ । ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਜਗਤਃ ਕਥਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ — ਉਹ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਨੁਪਲਭ੍ਯਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਤਾ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਸਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮ੍ ਅਸਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਹ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਤਾ ਤਤ੍ਰ ਬੀਜਾਭਾਵੇ ਕੁਤੋ ऽਙ੍ਕੁਰਃ
ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਤ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉੱਥੇ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ?
ਗਗਨਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਕਥਂ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਮੇਰੁਸਮੁਦ੍ਰਗਗਨਾਦਯਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੁਨੀਆ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
ਨਕਿਞ੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਥਮ੍ ਏਤਿ ਕੁਤੋ ऽਥ ਵਾ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਰੂਪਾਦ੍ ਘਟਾਕਾਸ਼ਾਜ੍ ਜਾਤੋ ऽਦ੍ਰਿਃ ਕ੍ਵ ਕੁਤਃ ਕਦਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ? ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਦੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿੱਥੋਂ, ਕਦੋਂ?
ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ੇ ਕਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਛਾਯਾਤਪੇ ਯਥਾ । ਕਥਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਤਮੋ ਭਾਨੌ ਕਥਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਹਿਮੇ ऽਨਲਃ
ਉਲਟ, ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮੇਰੁਰ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਕਥਮ੍ ਅਣੌ ਕੁਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨਾਕृਤੌ । ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਚ੍ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਪਹਾੜ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਣੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਛਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਸਾਕਾਰੇ ਵਟਧਾਨਾਦਾਵ੍ ਅਙ੍ਕੁਰੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ । ਅਨਾਕਾਰੇ ਮਹਾਕਾਰਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍
ਜਿਸ ਵੱਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਹੋਣਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣਾ ਬੇਸਮਝੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਯਚ੍ ਚ ਨਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਮ੍ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧਬੁਦ੍ਧਿਬੋਧੇ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ
ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਂ ਵਕ੍ਤੀਤਿ ਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਮੂਢਬੋਧਃ । ਕੈਰ੍ ਨਾਮ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵੈਃ ਕਾਰਣੌਘੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਰੂਪੈਃ
ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ ਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਭਾਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦੂਰਤਰੇ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯ । ਯਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵੇਹਿ
ਮੰਦੇ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ।
ਜਗਦਾਦ੍ਯਙ੍ਕੁਰਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਤਦਾ । ਕੈਰ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਕਥਯ ਕਾਰਣੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਭਿਃ
ਜੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕੁਰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਵਾਙ੍ਕੁਰੋਦ੍ਗਤਿਃ । ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਕਨ੍ਯਾ ਚ ਦृष੍ਟੇਹ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਗਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।
ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਯਚ੍ ਚ ਵੋਦਿਤਮ੍ । ਮੂਲਕਾਰਣਮ੍ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਥਾ
ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸਰ੍ਗਰੂਪੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਨਾਕਾਰਂ ਕ੍ਵ ਜਨ੍ਯਜਨਕਕ੍ਰਮਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਅਥ ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯੋ ऽਨ੍ਯੇ ਵਾ ਕੁਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਆਗਤ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ । ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੈਵਾਤ੍ਰ ਦੂषਣਾ
ਜੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਖਾਮੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰੇ ਜਗਚ੍ ਛਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਹਕਾਰਣੈਃ । ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਸਰਤੀਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਿਰ੍ ਬਾਲਸ੍ਯ ਨ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਰਾਮ ਜਗਨ੍ ਨਾਸੀਨ੍ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਚੇਤਨਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਏਵਾਚ੍ਛਂ ਕਚਤੀਤ੍ਥਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਕਦੇ ਸੀ, ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵ ਏਵਾਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦਾ । ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਮ੍ ਇਤਿ ਸਦ੍ ਰਾਮ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰ-ਹੋਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਭਾਵੈਰ੍ ਯਦ੍ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਯਤਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਠੰਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਥੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭਾਵਮ੍ ਏਵਾਤੋ ਜਗਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ । ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵੇਤਰਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਾਨਰ੍ਥਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।