ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤੇਜਸ੍ ਸੌਰਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਰਤ੍ਨਾਭਾਜਾਲਮ੍ ਇਵ ਖੇ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਭਿਤ੍ਤਿਮਤ੍
ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਪ੍ਰੌਢਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਕਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਾਤ੍ਮ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤੀਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸਾਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਚਲੋਪਮਮ੍ । ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਕਾਰਭਾਸੁਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਸਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਸ੍ਥਮ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸ਼ਯਿ । ਵਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯੋਮਤਲਸ੍ਯੇਵ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਙ੍ਗਨਾਰਤਾਕਾਰਮ੍ ਅਰ੍ਥਨਿष੍ਠਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰੋਦ੍ਯਾਨਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਮ੍ ਅਰਸਂ ਸਰਸਾਕृਤਿ
ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ 'ਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ 'ਚ ਰਸ ਜਾਂ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਵ ਨਿਸ੍ਤੇਜਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਕਾਨਲਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਇਹ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚ ਕੋਈ ਤੀਬਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ 'ਚ ਝੂਠਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਪਦ੍ਮਾਕਰ ਇਵ ਸਾਰਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਚਿਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਮ੍ ਆਕਾਰਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਜਿਸ 'ਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ 'ਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਸ਼ੁष੍ਯਦ੍ਭਿਰ੍ ਭੂਤਪੇਲਵਪਲ੍ਲਵੈਃ । ਤਤਂ ਜਡਮ੍ ਅਸਾਰਾਤ੍ਮ ਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭਭਾਸੁਰਮ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਜਾਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫਾਰਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਦृਸ਼੍ਯਾਨ੍ਧਕਾਰਚਕ੍ਰਕਵਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਭਵਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਖੁੱਲੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰ੍ ਬੁਦ੍ਬੁਦ ਇਵਾਭੋਗਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਃ । ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਯਰਸਮ੍ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਮ੍
ਜਲ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਸੱਚ ਦਾ ਸਵਾਦ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨੀਹਾਰ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿ ਗृਹੀਤਂ ਸਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜਡਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ਪਦਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍
ਕੁਹਾਸੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬੇਜਾਨ, ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਮਯੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਭੂਤਕਮ੍ । ਗृਹ੍ਯਮਾਣਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਨਿਸ਼ਾਤਮ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਣ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇਜ਼ ਛੁਰੀ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਪਰੇ ਭੂਯ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ ਏਵੇਤਿ ਕਿਂ ਵਦ
ਵੱਡੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?
ਏਵਮ੍ਬੋਧਾਃ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਸ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਉਤ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਥਾਵਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਣਜਾਣ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੈ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਠੀਕ ਦੱਸੋ।
ਇਦਂ ਬੀਜੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਃ ਪਰਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੈਸ਼ਵਾਤ੍
ਇਹ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ supreme ਅਣਜਾਣਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਚਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਕਿਂ ਤਦ੍ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਕਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਵਿਪਰੀਤੋ ਬੋਧ ਏष ਵਕ੍ਤੁਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਸ਼੍ ਚ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਕृਤ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਛੂਹਣ 'ਚ ਵੀ ਅਸੰਬੰਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਲਟ ਸਮਝ both ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਕਾਲੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਜਗਦ੍ ਆਸ੍ਤ ਇਤੀਹ ਯਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਥਾ ਮੂਢਾ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਿਲ
ਜਗਤ ਬੀਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ — ਇਹ ਸੋਚ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਃ । ਵਟਧਾਨਾਦਿ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰੋਦ੍ਭਵਃ
ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਂ ਯਃ ਖਾਦ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਪਿ । ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਜਗਤਃ ਕਥਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ — ਉਹ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਨੁਪਲਭ੍ਯਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਤਾ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?
ਸਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮ੍ ਅਸਦਾਭਾਸਮ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਹ੍ਯ੍ ਅਤਦ੍ਦृਸ਼ਾਮ੍ । ਕੀਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਤਾ ਤਤ੍ਰ ਬੀਜਾਭਾਵੇ ਕੁਤੋ ऽਙ੍ਕੁਰਃ
ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਤ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਉੱਥੇ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ?
ਗਗਨਾਙ੍ਗਾਦ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਪਰੇ ਪਦੇ । ਕਥਂ ਸਨ੍ਤਿ ਜਗਨ੍ਮੇਰੁਸਮੁਦ੍ਰਗਗਨਾਦਯਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੁਨੀਆ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਤ੍ ਕਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
ਨਕਿਞ੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਥਮ੍ ਏਤਿ ਕੁਤੋ ऽਥ ਵਾ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਰੂਪਾਦ੍ ਘਟਾਕਾਸ਼ਾਜ੍ ਜਾਤੋ ऽਦ੍ਰਿਃ ਕ੍ਵ ਕੁਤਃ ਕਦਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ? ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਦੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿੱਥੋਂ, ਕਦੋਂ?
ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ੇ ਕਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਛਾਯਾਤਪੇ ਯਥਾ । ਕਥਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਤਮੋ ਭਾਨੌ ਕਥਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਹਿਮੇ ऽਨਲਃ
ਉਲਟ, ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮੇਰੁਰ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਕਥਮ੍ ਅਣੌ ਕੁਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਨਾਕृਤੌ । ਤਦਤਦ੍ਰੂਪਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਚ੍ਛਾਯਾਤਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਪਹਾੜ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਣੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਛਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਸਾਕਾਰੇ ਵਟਧਾਨਾਦਾਵ੍ ਅਙ੍ਕੁਰੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ । ਅਨਾਕਾਰੇ ਮਹਾਕਾਰਂ ਜਗਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤ੍ਯ੍ ਅਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍
ਜਿਸ ਵੱਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਹੋਣਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣਾ ਬੇਸਮਝੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇ ਯਚ੍ ਚ ਨਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਮ੍ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧਬੁਦ੍ਧਿਬੋਧੇ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ
ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਤਂ ਵਕ੍ਤੀਤਿ ਯਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਵਿਮੂਢਬੋਧਃ । ਕੈਰ੍ ਨਾਮ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਦੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵੈਃ ਕਾਰਣੌਘੈਸ੍ ਸਹਕਾਰਿਰੂਪੈਃ
ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ ਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਭਾਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਦੂਰਤਰੇ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯ । ਯਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵੇਹਿ
ਮੰਦੇ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਜੋ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ।