ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਯਦ੍ ਵਰ੍ਮਕੁਰਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਤਥੈਵੇਹਾਤ੍ਮਜਗਤੋਰ੍ ਭੇਦਾਭੇਦੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਕਵਚ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਤੇ ਅਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਯਥੋਦੇਤਿ ਭੁਵਿ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕੇਨੇਦਂ ਜਗਨ੍ ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹੇ ਨਿਵृਤ੍ਤੇ ऽਸ੍ਯਾ ਏਵਂ ਰਾਮ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏषਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਭਵਤਾਮ੍ ਅਪਿ ਚੇਤਸਿ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਤਦ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲੀਪਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੀਪਸ੍ਯ ਯਥਾ ਦੀਪ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤੁ ਤਥੇਯਂ ਜਾਗਤੀ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਲਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਨਸ੍ ਸਮੁਦਿਤਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੇਨਾਤਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਮਲੇਨ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇਣ ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਤਿ ਚਾਰੁਲਤਾਭਿਰਾਮਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲਾਂ ਵੀ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਗਲਿਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸਾਰਮੋਹਮਿਹਿਕਾ ਗਲਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਵਿਭਾਤਿ ਸ਼ਰਦੀਵ ਖਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਯਾਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਣ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਅਸਮਾਨ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਇਕੋ ਹੀ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਮੂਲ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ਏਵ ਮਨੋ ऽਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਃ ਕਮਲਜਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਤਦ੍ ਏਤ੍ਯ । ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਜਗਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਤਨੋਤਿ ਵੇਤਾਲਦੇਹਕਲਨਾਮ੍ ਇਵ ਮੁਗ੍ਧਬਾਲਃ
ਮਨ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਨਾਦਾਨ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਨ੍ਮਯਂ ਸਦ੍ ਇਵ ਪੁਰੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਪਰਿਲੀਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਿ ਵਿਤਤਂ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਰ੍ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਜਲਵਲਯਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ।
ਅਕਰ੍ਤृਕਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਂ ਚ ਗਗਨੇ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਦ੍ਰष੍ਟृਕਂ ਸਾਨੁਭਵਮ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ। ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਪੁਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਚਿਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍ । ਮਰ੍ਕਟਾਨਲਤਾਪਾਭਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵਾਵਰ੍ਤਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤੇਜਸ੍ ਸੌਰਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬਰੇ । ਰਤ੍ਨਾਭਾਜਾਲਮ੍ ਇਵ ਖੇ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਭਿਤ੍ਤਿਮਤ੍
ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪੁਰਵਤ੍ ਪ੍ਰੌਢਮ੍ ਅਨੁਭੂਤਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਕਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਭਾਨਾਤ੍ਮ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ੍ਸਾਰਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤੀਵਾਨ੍ਤਸ੍ਸਾਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਚਲੋਪਮਮ੍ । ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਕਾਰਭਾਸੁਰਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਸਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦਭ੍ਰਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਸ੍ਥਮ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸ਼ਯਿ । ਵਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯੋਮਤਲਸ੍ਯੇਵ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਙ੍ਗਨਾਰਤਾਕਾਰਮ੍ ਅਰ੍ਥਨਿष੍ਠਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰੋਦ੍ਯਾਨਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਮ੍ ਅਰਸਂ ਸਰਸਾਕृਤਿ
ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ 'ਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ 'ਚ ਰਸ ਜਾਂ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ਇਵ ਨਿਸ੍ਤੇਜਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਕਾਨਲਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਨੁਭੂਤਂ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਇਹ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚ ਕੋਈ ਤੀਬਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ 'ਚ ਝੂਠਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਪਦ੍ਮਾਕਰ ਇਵ ਸਾਰਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਚਿਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਮ੍ ਆਕਾਰਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਜਿਸ 'ਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ 'ਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਸ਼ੁष੍ਯਦ੍ਭਿਰ੍ ਭੂਤਪੇਲਵਪਲ੍ਲਵੈਃ । ਤਤਂ ਜਡਮ੍ ਅਸਾਰਾਤ੍ਮ ਕਦਲੀਸ੍ਤਮ੍ਭਭਾਸੁਰਮ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਜਾਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਫਾਰਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਦृਸ਼੍ਯਾਨ੍ਧਕਾਰਚਕ੍ਰਕਵਤ੍ ਤਤਮ੍ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਭਵਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਖੁੱਲੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰ੍ ਬੁਦ੍ਬੁਦ ਇਵਾਭੋਗਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਃ । ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਯਰਸਮ੍ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਮ੍
ਜਲ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਸੱਚ ਦਾ ਸਵਾਦ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨੀਹਾਰ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿ ਗृਹੀਤਂ ਸਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਜਡਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਸ੍ਪਦਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍
ਕੁਹਾਸੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬੇਜਾਨ, ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭੂਤਮਯੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਭੂਤਕਮ੍ । ਗृਹ੍ਯਮਾਣਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਨਿਸ਼ਾਤਮ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਣ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇਜ਼ ਛੁਰੀ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਕਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ਯੇ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਬੀਜ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ । ਪਰੇ ਭੂਯ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਤਤ ਏਵੇਤਿ ਕਿਂ ਵਦ
ਵੱਡੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?
ਏਵਮ੍ਬੋਧਾਃ ਕਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਸ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਉਤ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਥਾਵਦ੍ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਣਜਾਣ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੈ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਠੀਕ ਦੱਸੋ।
ਇਦਂ ਬੀਜੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਃ ਪਰਮ੍ ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍ ਏਤਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੈਸ਼ਵਾਤ੍
ਇਹ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ supreme ਅਣਜਾਣਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਚਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਕਿਂ ਤਦ੍ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਕਥਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਵਿਪਰੀਤੋ ਬੋਧ ਏष ਵਕ੍ਤੁਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੋਤੁਸ਼੍ ਚ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯਕृਤ੍
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਛੂਹਣ 'ਚ ਵੀ ਅਸੰਬੰਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਲਟ ਸਮਝ both ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਕਾਲੇ ऽਙ੍ਕੁਰ ਇਵ ਜਗਦ੍ ਆਸ੍ਤ ਇਤੀਹ ਯਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ ਸਾਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਥਾ ਮੂਢਾ ਸ਼ृਣੁ ਕਥਂ ਕਿਲ
ਜਗਤ ਬੀਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ — ਇਹ ਸੋਚ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਂ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਃ । ਵਟਧਾਨਾਦਿ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰੋਦ੍ਭਵਃ
ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ 'ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਂ ਯਃ ਖਾਦ੍ ਅਤਿਤਰਾਮ੍ ਅਪਿ । ਬੀਜਂ ਤਦ੍ ਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ ਜਗਤਃ ਕਥਮ੍
ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ — ਉਹ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਾਨੁਪਲਭ੍ਯਸ੍ਯ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਬੀਜਤਾ ਕਥਮ੍
ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ?