ਸ਼ਿਵਾਦ੍ ਰਾਘਵ ਨੀਰੂਪਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਮੇਯਾਨ੍ ਨਿਰਾਮਯਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਜਾਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਾਨੀਵ ਤੇਜਸਃ
ਰਾਘਵ, ਸ਼ਿਵ ਜੋ ਰੂਹੀ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਰੇਖਾਵृਨ੍ਦਂ ਯਥਾ ਪਰ੍ਣੇ ਵੀਚਿਜਾਲਂ ਯਥਾ ਜਲੇ । ਕਟਕਾਦਿ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਾਦਿ ਯਥਾਨਲੇ
ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਤਦਤਦ੍ਭਾਵਭੂਤਂ ਹਿ ਤਥੇਦਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਜ੍ਜਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ ਵੀ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਹਨ।
ਸ ਏष ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਜਗਜ੍ ਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਤੇ ऽਜ੍ਞਾਤਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵੀ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਿਤਤਾਕृਤੇਃ । ਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਦਿਨਚਰੀ ਦੇ ਵਾਪਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ' ਤੇ 'ਆਤਮਾ' ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਵਿषਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯੋਗੇ ਹਰ੍षਾਮਰ੍षਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਯੈषਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨੁਭੂਤਿਰ੍ ਹਿ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਚਿਦਵ੍ਯਯਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਅਟੱਲ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਾਤਿਤਰਾਚ੍ਛਾਚ੍ਛਮ੍ ਇਦਂ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਵਾਭੋਗ ਏਵ ਹਿ ਜਗਤ੍ ਪृਥਗ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਤਿ
ਇਹ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਲੋਭਮੋਹਾਦਯੋ ऽਰਿਤਾਮ੍ । ਯਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਥਾਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦੈਵ ਤੇ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਭਟਕਾਵਾ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਤੇ ਨਾਮ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਚਿਦਾਕृਤੇਃ । ਲਜ੍ਜਾਭਯਵਿषਾਦਾਖ੍ਯਃ ਕੁਤੋ ਮੋਹਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਜਾ, ਡਰ ਜਾਂ ਦੁਖ ਵਾਂਗ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਦੇਹੋ ਦੇਹਜੈਰ੍ ਦੋषੈਰ੍ ਲਜ੍ਜਾਦਿਭਿਰ੍ ਅਸਨ੍ਮਯੈਃ । ਕਿਂ ਮੂਰ੍ਖ ਇਵ ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧੇ ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਅਭਿਭੂਯਸੇ
ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਲਾਜ਼, ਆਦਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮੂਰਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਖਣ੍ਡਚਿਤਿਰੂਪਸ੍ਯ ਦੇਹੇ ਖਣ੍ਡਨਮ੍ ਆਗਤੇ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਨੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨਾਸ਼ਃ ਕਿਮ੍ ਉ ਸਨ੍ਮਤੇਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਟੁੱਟ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਹੜਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਯਦ੍ ਏਤਦ੍ ਅਰ੍ਕਮਾਰ੍ਗੇ ऽਪਿ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗਮਾਗਮਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਾਮ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਜਾਣ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਅਸਤਿ ਵਾ ਪੁਮਾਨ੍ ਏष ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਜ੍ਞੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞੋ ऽਪਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਮ ਨष੍ਟੇ ਦੇਹੇ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਵਾਨ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਾਨੀਮਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਸਿ । ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਮਨੋਮਰ੍ਗਾਦ੍ ਅਤੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਾਸੌ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਚਿਤ੍ ਕਥਂ ਨਾਮ ਸਾ ਦੁਃਖੈਸ੍ ਸੁਖੈਰ੍ ਵਾ ਪਰਿਗृਹ੍ਯਤੇ
ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖਾਲੀ ਜਿਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸਂਵਿਦਾਤ੍ਮਾ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੁ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਦ੍ ਦੇਹਪਞ੍ਜਰਾਤ੍ । ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਾਂ ਵਾਸਨਾਂ ਯਾਤਿ षਟ੍ਪਦਃ ਖਮ੍ ਇਵਾਮ੍ਬੁਜਾਤ੍
ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਵੱਖਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੰਜਰੇ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਚ੍ ਚੇਦ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੇ ਦੇਹਪਞ੍ਜਰੇ । ਨष੍ਟੇ ਕਿਂ ਨਾਮ ਨष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਾਮ ਯੇਨਾਨੁਸ਼ੋਚਸਿ
ਜੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ?
ਸਤ੍ਯਂ ਭਾਵਯ ਤੇਨ ਤ੍ਵਂ ਮਾ ਮੋਹਮ੍ ਅਨੁਭਾਵਯ । ਨਿਰਿਚ੍ਛਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਨੇਚ੍ਛਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਘਾਕृਤੇਃ
ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਨਾ ਦਿਓ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤੇ ਸਮੇ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਸ੍ਵਯਂ ਜਗਨ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਨ੍ਮਣਾਵ੍ ਇਵ ਰਸ਼੍ਮਯਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਸਾਫ ਤੇ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰਿਚ੍ਛਮ੍ ਅਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਥਾ ਦਰ੍ਪਣਬਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਜ੍ਜਗਤੋਰ੍ ਅਯਮ੍
ਬਿਨਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਯਦ੍ ਵਰ੍ਮਕੁਰਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਯੋਃ । ਤਥੈਵੇਹਾਤ੍ਮਜਗਤੋਰ੍ ਭੇਦਾਭੇਦੌ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਕਵਚ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਤੇ ਅਫ਼ਰਕ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਯਥੋਦੇਤਿ ਭੁਵਿ ਕ੍ਰਿਯਾ । ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਕੇਨੇਦਂ ਜਗਨ੍ ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।
ਪਿਣ੍ਡਗ੍ਰਹੇ ਨਿਵृਤ੍ਤੇ ऽਸ੍ਯਾ ਏਵਂ ਰਾਮ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਏषਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਭਵਤਾਮ੍ ਅਪਿ ਚੇਤਸਿ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਤਦ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲੀਪਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੀਪਸ੍ਯ ਯਥਾ ਦੀਪ੍ਤਿਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤੁ ਤਥੇਯਂ ਜਾਗਤੀ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਲਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਨਸ੍ ਸਮੁਦਿਤਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੇਨਾਤਤਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਅਮਲੇਨ ਯਥਾਮ੍ਬਰੇਣ ਨੀਲਤ੍ਵਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਤਿ ਚਾਰੁਲਤਾਭਿਰਾਮਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿਚ ਖਾਲੀਪਣ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲਾਂ ਵੀ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਵਸ਼ਾਦ੍ ਗਲਿਤੇ ਤੁ ਚਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸਾਰਮੋਹਮਿਹਿਕਾ ਗਲਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ । ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਵਿਭਾਤਿ ਸ਼ਰਦੀਵ ਖਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਯਾਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਜਮ੍ ਆਦ੍ਯਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਣ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਅਸਮਾਨ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਇਕੋ ਹੀ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਮੂਲ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਥਮਮ੍ ਏਵ ਮਨੋ ऽਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਃ ਕਮਲਜਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਤਦ੍ ਏਤ੍ਯ । ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਜਗਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਤਨੋਤਿ ਵੇਤਾਲਦੇਹਕਲਨਾਮ੍ ਇਵ ਮੁਗ੍ਧਬਾਲਃ
ਮਨ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਨਾਦਾਨ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਨ੍ਮਯਂ ਸਦ੍ ਇਵ ਪੁਰੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਪਰਿਲੀਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਸ੍ਵਯਂ ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਿ ਵਿਤਤਂ ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਵਪੁਰ੍ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ ਜਲਵਲਯਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ।
ਅਕਰ੍ਤृਕਮ੍ ਅਨਙ੍ਗਂ ਚ ਗਗਨੇ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਦ੍ਰष੍ਟृਕਂ ਸਾਨੁਭਵਮ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ। ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਪੁਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਚਿਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਮ੍ ਇਵੋਦਿਤਮ੍ । ਮਰ੍ਕਟਾਨਲਤਾਪਾਭਮ੍ ਅਮ੍ਬ੍ਵਾਵਰ੍ਤਵਦ੍ ਆਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।