ਪ੍ਰਾਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਭਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਮ੍ ਅਪृਚ੍ਛਦ੍ ਅਸੌ ਨृਪਃ । ਕਥਮ੍ ਏष ਮੁਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ
ਸਵੇਰੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮੁਨੀ ਜੀ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?'
ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ ਤਾਦृਸ਼ਃ । ਸਂਸ਼ਯੋ ਹृਦਯਾਨ੍ ਨੁਨ੍ਨੋ ਵਾਤੇਨੇਵਾਮ੍ਬੁਦੋਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਸੰਦੇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਹਟਣ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਤੀਯਂ ਰਾਘਵਾਵਿਦ੍ਯਾ ਮਹਤੀ ਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਚ੍ ਚਾਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਏਵਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ । ਭ੍ਰਮਭਾਰ ਇਵੈषੋ ऽਰ੍ਥੋ ਨ ਮੇ ਲਗਤਿ ਚੇਤਸਿ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਗਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਵਾਂਗ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵ । ਘਟੇषੁ ਪਟਤਾ ਦृष੍ਟਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਣਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਰਾਘਵ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ ਹਾਲਤ।
ਦੂਰਂ ਨਿਕਟਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਮਕੁਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਵਾਚਲਃ । ਚਿਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਯੂਨਸ੍ ਸੇष੍ਟੇਵ ਯਾਮਿਨੀ
ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਲਈ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਭਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ । ਅਸਚ੍ ਚ ਸਦ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਨਭੋਗਤਿਃ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਰਨੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ।
ਸੁਸ੍ਥਿਰਂ ਸੁष੍ਠੁ ਚਲਤਿ ਭ੍ਰਮੇ ਭੂਮਿਵਿਵਰ੍ਤਵਤ੍ । ਅਬਲੋ ਬਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਮਦਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਚਿਤ੍ਤਵਤ੍
ਜੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਂ ਚੇਤੋ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਨ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ।
ਯਦੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾਵਿਦ੍ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿਮਯੀ ਮੁਧਾ । ਤਦੈਵਾਨਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਤੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹੀਣ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਕ੍ਸ਼ਣਃ ਕਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਕਲ੍ਪਸ਼੍ ਚ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਪੂਰੇ ਯੁਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੁਗ ਵੀ ਪਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਮਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਂ ਨ ਵਾਪਤੇਤ੍ । ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸਿਂਹਤਾਮ੍ ਏਣੋ ਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਮੱਤ ਉਲਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਭ੍ਰਮਮਦਾਵਿਦ੍ਯਾਮੋਹਾਹਨ੍ਤਾਦਯਸ੍ ਸਮਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਚਿਤ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਫਲਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ
ਜ਼ਹਿਰ, ਭਟਕਣ, ਨਸ਼ਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਕਾਕਤਲੀਯਵਚ੍ ਚੇਤੋਵਾਸਨਾਵਸ਼ਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ । ਸਂਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਮਹਾਰਮ੍ਭਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਫਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਕ੍ਕਣੇ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਸ੍ਯਚਿਲ੍ ਲਵਣਸ੍ਯ ਯਤ੍ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਂ ਤਦ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ ਵਾਸਦ੍ ਵਾ ਮਨੋਗਤਮ੍
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਲੂਣ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਮਰਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਚੇਤਃਕृਤਾਂ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਕृਤਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਕृਤਾਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮਰਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍
ਮਨ ਵੱਡੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾਪ੍ਯ੍ ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਸ੍ਮਿ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਇਤਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹਿ । ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗਮਸ਼੍ ਚਾਕृਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਵਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਖਾਧਾ', ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪੁਕ੍ਕਸਕ੍ਤਗ੍ਰਾਮਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ऽਯਮ੍ ਈਦृਸ਼ਃ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਗਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੂਰ੍ਵਕਥਾ ਯਥਾ
ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਾਪਰਨਾ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਥ ਵਾ ਲਵਣੇਨਾਸ਼ੁ ਦृष੍ਟੋ ਯਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਸ ਏਵ ਸਂਵਿਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪੁਕ੍ਕਸਚੇਤਸਃ
ਜਾਂ ਲਵਣ ਨੇ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪੁਕ੍ਕਸਸਂਵਿਦ੍ ਵਾਰੂਢਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਚੇਤਸਿ । ਯਥਾ ਬਹੂਨਾਂ ਸਦृਸ਼ਂ ਵਚਨਂ ਨਾਮ ਚਾਨਨਮ੍
ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਸੋਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਜਾਂ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ऽਪਿ ਭਵਤਿ ਕਾਲੋ ਦੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਾਪਿ ਚ । ਵ੍ਯਵਹਾਰਗਤੇਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਨਾਨ੍ਯਾ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ऋਤੇ । ਸਂਵੇਦਨੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਆਭਾਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਸਰ੍ਗਸਨ੍ਤਤਿਃ
ਸਾਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਿष੍ਯਤ੍ਸ੍ਥਾ ਤਰੁਬੀਜੇ ਤਰੁਰ੍ ਯਥਾ । ਤਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਂ ਨਾ-ਅਸਲੀਅਤ, ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਨ ਸਨ੍ਮਯਮ੍ । ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੈਲਾਦਿ ਸਿਕਤਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲੀਅਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਿਂ ਕਟੁਕਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਧੇਮਤਾਂ ਵਿਨਾ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨੋ ऽਚ੍ਛਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦੀ।
ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ ਸਦृਸ਼ਾਨਾਂ ਯਸ੍ ਸ ਸ੍ਫੁਟਸ੍ ਸੋ ऽਨੁਭੂਤਿਦਃ । ਜਤੁਕਾष੍ਠਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ ਸ ਨੋ ਸਮਯੋਰ੍ ਅਤਃ
ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਤੁ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਾਸੌ ਤਦ੍ ਏਕਾਸ੍ਪਦਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਾ ਤੇਨੋਪਲਾਦਯਃ
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤਾ ਸਮਭਿਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਸ਼ਤਸ੍ ਸਮਾਤ੍ । ਯਦਾ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਜਗਦ੍ਗਤਾਃ
ਚੇਤਨਾ, ਜੋੜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਭਾਵਾਸ੍ ਤਦਾ ਵਿਭਾਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਮਿਥਸ੍ ਸ੍ਵਾਨੁਭਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿषਮਾਣਾਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ
ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਨ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਵਿਨਾਨੁਭਵਨਂ ਮਿਥਃ । ਸਦृਸ਼ੇ ਸਦृਸ਼ਂ ਵਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਗਤ੍ਵੈਕਤਾਮ੍ ਅਲਮ੍
ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।