ਸੁਤਾਪਿ ਨੀਤਾ ਸਹ ਤੇਨ ਭਰ੍ਤ੍ਰਾ ਯਮੇਨ ਯਾਸ੍ਯਾ ਯਮੁਨਾ ਸਮਾਨਾ । ਤਮਾਲਵਲ੍ਲੀ ਸਹਪੁष੍ਪਗੁਚ੍ਛਾ ਸਮੀਰਣੇਨੇਵ ਵਨੇਚਰੇਣ
ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਯਮ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਹਾ ਪੁਤ੍ਰਿ ਗੁਞ੍ਜਾਫਲਦਾਮਹਾਰੇ ਸਮੁਨ੍ਨਤਾਭੋਗਪਯੋਧਰਾਙ੍ਗਿ । ਵਾਤੋਲ੍ਲਸਤ੍ਕਜ੍ਜਲਨੀਲਵਰ੍ਣੇ ਪਰ੍ਣਾਮ੍ਬਰੇ ऽਬਾਧਰਜੇ ऽਮ੍ਬੁਦਨ੍ਤੇ
ਹਾਇ ਮੇਰੀ ਧੀ, ਗੁੰਜਾ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨੀਲਾ ਰੰਗ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ।
ਹਾ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੇਨ੍ਦੁਸਮਾਨ ਕਾਨ੍ਤ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਵਿਲਾਸਿਨੀਸ੍ ਤਾਃ । ਰਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਤੋ ऽਸਿ ਮਮਾਤ੍ਮਜਾਯਾਂ ਨ ਸਾਪਿ ਤੇ ਸੁਸ੍ਥਿਰਤਾਮ੍ ਉਪੇਤਾ
ਹਾਇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ, ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਤੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ।
ਸਂਸਾਰਨਦ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਤਰਙ੍ਗਭਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਲਾਸੈਰ੍ ਵਿਹਿਤੋਪਹਾਸੈਃ । ਕਿਂ ਨਾਮ ਤੁਚ੍ਛਂ ਨ ਕृਤਂ ਨृਪੋ ऽਸੌ ਯਦ੍ ਯੋਜਿਤਃ ਪੁਕ੍ਕਸਕਨ੍ਯਕਾਯਾਮ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਦਾ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?
ਸਾ ਤ੍ਰਸ੍ਤਸਾਰਙ੍ਗਸਮਾਨਨੇਤ੍ਰਾ ਸ ਤृਪ੍ਤਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਸਮਾਨਵੀਰ੍ਯਃ । ਉਭੌ ਗਤਾਵ੍ ਏਕਪਦੇਨ ਨਾਸ਼ਮ੍ ਆਸ਼ਾ ਸਹਾਰ੍ਥੇਨ ਯਥਾ ਚ ਹੇਮ
ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤ੍ਰਿੱਪਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਤੇ ਧਨ ਇਕਠੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮृਤੇਸ਼੍ਵਰਾਸ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਤ੍ਮਜਾਸ੍ਮਿ ਦੁਰ੍ਦੇਸ਼ਯਾਤਾਸ੍ਮਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਤਾਸ੍ਮਿ । ਦੁਰ੍ਜਾਤਜਾਤਾਸ੍ਮਿ ਮਹਾਪਦਾਸ੍ਮਿ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵੋਨ੍ਨਮਿਤਾਪਦਾਸ੍ਮਿ
ਮੈਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਪਰਦੇਸ ਚਲੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ, ਨੀਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹਾਂ।
ਨੀਚਾਵਮਾਨਪ੍ਰਭਵਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਸਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਲਤ੍ਰਕਸ੍ਯ । ਸ਼ੋਕਸ੍ਯ ਵੇਗਾਦ੍ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਨਾਰ੍ਯਸ੍ ਸਦੈਕਾਯਤਨਂ ਵਿਨਾਥਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਨੀਚਤਾ ਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਟੱਲ ਗਮ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸਹਾਰਾ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ।
ਦੈਵੋਪਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਬਾਨ੍ਧਵਸ੍ਯ ਮੂਢਸ੍ਯ ਰੂਢਸ੍ਯ ਮਹਾਧਿਭੂਮੌ । ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਨਂ ਤਨ੍ ਮਰਣਂ ਮਹਾਪਦ੍ ਯਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਮृਤਿਰ੍ ਜੀਵਿਤਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਂ ਤਤ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਣਾ ਮਰਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਨੈਰ੍ ਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵਿਦੇਸ਼ਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਦੁਃਖਾਨ੍ਯ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਨਿ ਸਮੁਲ੍ਲਸਨ੍ਤਿ । ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਾਖਾਰਸਸਙ੍ਕੁਲਾਨਿ ਤृਣਾਨਿ ਵਰ੍षਾਸ੍ਵ੍ ਇਵ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯ
ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅੰਤਹੀਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਲਪਨ੍ਤੀਂ ਸ੍ਵਕਲਤ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਂ ਦਾਸਿਭਿਰ੍ ਆਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਨृਪਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਤਾਮ੍ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਕਿਂ ਵृਤ੍ਤਮ੍ ਇਹਾਸਿ ਕਾ ਚ ਕਾ ਤੇ ਸੁਤਾ ਕਸ਼੍ ਚ ਪਤਿਸ੍ ਤਵੇਤਿ
ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਧੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?'
ਉਵਾਚ ਸੋਦ੍ਬਾष੍ਪਵਿਲੋਚਨਾਥ ਗ੍ਰਾਮਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਯਂ ਪੁਕ੍ਕਸਘੋषਨਾਮਾ । ਇਹਾਭਵਤ੍ ਪੁਕ੍ਕਸਕਃ ਪਤਿਰ੍ ਮੇ ਬਭੂਵ ਤਸ੍ਯੇਨ੍ਦੁਸਮਾ ਸੁਤੈਕਾ
ਉਹ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: 'ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁੱਕਸਾ ਵਾਸੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।'
ਸਾ ਦੈਵਯੋਗਾਤ੍ ਪਤਿਮ੍ ਇਨ੍ਦੁਤੁਲ੍ਯਮ੍ ਇਹਾਗਤਂ ਦੈਵਵਸ਼ੇਨ ਭੂਪਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਮਧੁਕੁਮ੍ਭਮ੍ ਆਪ ਵਨੇ ਵਰਾਕੀ ਕਰਭੀ ਯਥੈਕਾ
ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਪਤੀ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀ ਖਾਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਮਧੂ ਦੀ ਮਟਕੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ।
ਸਾ ਤੇਨ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸੁਚਿਰਂ ਸੁਖਾਨਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਤਨਯਾਂ ਸੁਤਾਂਸ਼੍ ਚ । ਵृਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾ ਕਾਨਨਕੋਟਰੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁਮ੍ਬੀਲਤਾ ਪਾਦਪਸਂਵृਤੇਵ
ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗ ਕੇ, ਧੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਚ, ਟੰਬੀ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੀ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਈ।
ਕੇਨਚਿਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਕਾਲੇਨ ਗ੍ਰਾਮਕੇ ऽਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਨੇਸ਼੍ਵਰ । ਅਵृष੍ਟਿਦੁਃਖਮ੍ ਅਭਵਦ੍ ਭੀषਣਂ ਭਗ੍ਨਮਾਨਵਮ੍
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਸ ਪਿੰਡ 'ਚ ਭਿਆਨਕ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੌਂਸਲਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਮਹਤਾਨੇਨ ਦੁਃਖੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਗ੍ਰਾਮਕਾਜ੍ ਜਨਾਃ । ਵਿਨਿਰ੍ਗਤ੍ਯ ਗਤਾ ਦੂਰਂ ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਾਃ
ਉਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕਰਕੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਤੇਨੇਮਾ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨ੍ਯਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਵਯਮ੍ ਇਹ ਪ੍ਰਭੋ । ਸ਼ੋਚ੍ਯਾਸ਼੍ ਸ਼ੋਚਾਮ ਉਦ੍ਬਾष੍ਪਮ੍ ਆਚਾਨ੍ਤੇਕ੍ਸ਼ਣਵਾਰਯਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਂ, ਰੋਂਦੇ ਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਆਕਰ੍ਣ੍ਯਾਙ੍ਗਨਾਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ ਰਾਜਾ ਵਿਸ੍ਮਯਮ੍ ਆਗਤਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਮੁਖਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤ ਇਵਾਭਵਤ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਭੂਯੋ ਵਿਚਾਰਯਾਮ੍ ਆਸ ਤਦ੍ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮ੍ ਅਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ ਚ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਬਭੂਵਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਵਾਨ੍ ਅਤਿ
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਅਜੋਕੇ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਗਿਆ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਤੇषਾਂ ਸਮੁਚਿਤੈਰ੍ ਮਾਨਸਮ੍ਮਾਨੈਰ੍ ਦੁਃਖਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕਰੁਣਯਾਵਿਦ੍ਧੋ ਦृष੍ਟਲੋਕਪਰਾਵਰਃ
ਉਹ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਵਿਮृਸ਼੍ਯ ਨਿਯਤੇਰ੍ ਗਤੀਃ । ਆਜਗਾਮ ਪੁਰਂ ਪੌਰੈਰ੍ ਵਨ੍ਦਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਚ
ਉਹ ਉਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਾਤਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਸਭਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਮ੍ ਅਪृਚ੍ਛਦ੍ ਅਸੌ ਨृਪਃ । ਕਥਮ੍ ਏष ਮੁਨੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ
ਸਵੇਰੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮੁਨੀ ਜੀ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?'
ਯਥਾਵਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ ਤਾਦृਸ਼ਃ । ਸਂਸ਼ਯੋ ਹृਦਯਾਨ੍ ਨੁਨ੍ਨੋ ਵਾਤੇਨੇਵਾਮ੍ਬੁਦੋਦਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਸੰਦੇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਹਟਣ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਤੀਯਂ ਰਾਘਵਾਵਿਦ੍ਯਾ ਮਹਤੀ ਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀ । ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਚ੍ ਚਾਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਏਵਂ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਗਤਃ । ਭ੍ਰਮਭਾਰ ਇਵੈषੋ ऽਰ੍ਥੋ ਨ ਮੇ ਲਗਤਿ ਚੇਤਸਿ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਗਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਵਾਂਗ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਰਾਘਵ । ਘਟੇषੁ ਪਟਤਾ ਦृष੍ਟਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਣਾਦਿਵਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਰਾਘਵ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ ਹਾਲਤ।
ਦੂਰਂ ਨਿਕਟਵਦ੍ ਭਾਤਿ ਮਕੁਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਵਾਚਲਃ । ਚਿਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਯੂਨਸ੍ ਸੇष੍ਟੇਵ ਯਾਮਿਨੀ
ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਲਈ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਭਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਂ ਯਥਾ । ਅਸਚ੍ ਚ ਸਦ੍ ਇਵੋਦੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਨਭੋਗਤਿਃ
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਰਨੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ।
ਸੁਸ੍ਥਿਰਂ ਸੁष੍ਠੁ ਚਲਤਿ ਭ੍ਰਮੇ ਭੂਮਿਵਿਵਰ੍ਤਵਤ੍ । ਅਬਲੋ ਬਲਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਮਦਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਚਿਤ੍ਤਵਤ੍
ਜੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਂ ਚੇਤੋ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਭਾਵਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਨ ਸਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ।
ਯਦੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾਵਿਦ੍ਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿਮਯੀ ਮੁਧਾ । ਤਦੈਵਾਨਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਤੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹੀਣ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।