ਅਲ੍ਪਕਾਲਂ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨੋ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਿਦ੍ਰਾਕਾਲਾਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਹਿ ਯਃ
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਚ ਨਹੀਂ', ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ । ਚਿਰਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਯਾਰੂਢੋ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਂ ਗਤਃ । ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਮਤਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ—ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਜਾਗਣਾ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਡਵਸ੍ਥਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਜਡਜੀਵਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਦੁਃਖਬੋਧਾਢ੍ਯਾ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਗਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤृਣਲੋष੍ਟਸ਼ਿਲਾਦਯਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਰਾਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਨੂਤਨਾਃ
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਘਾਹ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਏਕੈਕਾ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਭਵਰੂਪਿਣੀ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਰੂਢੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਭੇਦੇਨ ਸ ਵਿਕਾਸਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਫੈਲਦੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਉਦਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦਸ਼ਾਦृਸ਼ਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਘਨਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਡੂੰਘੀ ਜਾਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘਣੇ ਹਨ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਕਲਨੇ ਆਸ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰਦਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੇਨਾਯਮ੍ ਅਖਿਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਲੋਕੋ ਮੋਹਾਨ੍ ਮੋਹਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਅਧਃਪਾਤਿਜਲਾਵਰ੍ਤ ਇਵ ਯਾਤਿ ਜਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਵਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸृਤਯੋ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪੁਨਃਪੁਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸ੍ ਤਥੇਤਰਾਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਰ੍ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਪਦਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਨਾਨਾਵਿਕਾਰਦਪਦਾਨ੍ਤਰਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਤਰਸਿ ਚਾਰੁਵਿਚਾਰਣਾਭਿਰ੍ ਦृष੍ਟੇ ਪ੍ਰਬੋਧਵਿਮਲੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨੀਤਿ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੱਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਹਣੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
ਇਮਾਂ ਸਪ੍ਤਪਦਾਂ ਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਮ੍ ਆਕਰ੍ਣਯਾਨਘ । ਨ ਯਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯਾ ਮੋਹਪਙ੍ਕੇ ਭੂਯੋ ਨਿਮਜ੍ਜਸਿ
ਇਹ ਸੱਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੇਂਗਾ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਬਹੁਭੇਦੇਨ ਵਾਦਿਨੋ ਯੋਗਭੂਮਿਕਾਃ । ਮਮ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਤਾ ਨੂਨਮ੍ ਇਮਾ ਏਵ ਸ਼ੁਭਪ੍ਰਦਾਃ
ਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਪੱਧਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ।
ਅਵਬੋਧਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਸਾਪ੍ਤਭੂਮਿਕਮ੍ । ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜ੍ਞੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪ੍ਤਕਾਤ੍ ਪਰਮ੍
ਉਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਤ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚੈਵੇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਨਾਮਨੀ । ਸਤ੍ਯਬੋਧੇਨ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਨੇਹ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਇਕੋ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵ ਦੁਬਾਰਾ ਇਥੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
ਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਸ਼੍ ਸ਼ੁਭੇਚ੍ਛਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ । ਵਿਚਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ਰ ਤृਤੀਯਾ ਤਨੁਮਾਨਸਾ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿ 'ਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ 'ਵਿਚਾਰ' ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੀ 'ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ' ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤੋ ऽਸਂਸਕ੍ਤਿਨਾਮਿਕਾ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਾਵਨੀ षष੍ਠੀ ਸਪ੍ਤਮੀ ਤੁਰ੍ਯਗਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਚੌਥੀ ਭੂਮਿ ਹੈ ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ। ਛੇਵੀਂ ਹੈ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਂ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤੇ । ਏਤਾਸਾਂ ਭੂਮਿਕਾਨਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ।
ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਿਂ ਮੂਢ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇ ऽਹਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਇਚ੍ਛੇਤਿ ਸ਼ੁਭੇਚ੍ਛੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,'—ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਪਵਿਤਰ ਇੱਛਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਵੈਰਾਗ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ । ਸਦਾਚਾਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਯਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਾ ਵਿਚਾਰਣਾ
ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਚਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾਸ਼ੁਭੇਚ੍ਛਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇष੍ਵ੍ ਅਰਕ੍ਤਤਾ । ਯਤ੍ਰਾਸ਼ਾਤਨੁਤਾਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਨੁਮਾਨਸਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਲੋਭ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਕਾਤ੍ਰਿਤਯਾਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇ ऽਰ੍ਥਵਿਰਤੇਰ੍ ਵਸ਼ਾਤ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਸ਼ਾਚਤੁष੍ਟਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਅਸਂਸਙ੍ਗਫਲੇਨ ਵੈ । ਰੂਢਸਤ੍ਤ੍ਵਚਮਤ੍ਕਾਰਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸਂਸਕ੍ਤਿਨਾਮਿਕਾ
ਚੌਦਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਅਸੰਗਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਅਚੰਭਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅਸੰਗਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਕਾਪਾਞ੍ਚਕਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਰਾਮਤਯਾ ਦृਢਮ੍ । ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਅਭਾਵਨਾਤ੍
ਪੰਜ ਭੂਮੀਆਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚਿਰਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਰ੍ਥਬੋਧਨਾਤ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਾਵਨਾਨਾਮ੍ਨੀ षष੍ਠੀ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਗਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਅਭਾਵਨਾ' ਨਾਮ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੂਮਿषਟ੍ਕਚਿਰਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ ਭੇਦਸ੍ਯਾਨੁਪਲਮ੍ਭਤਃ । ਯਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੈਕਨਿष੍ਠਤ੍ਵਂ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤੁਰ੍ਯਗਾ ਗਤਿਃ
ਇਹ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ 'ਚੌਥੀ' ਜਾਣੋ।
ਏषਾ ਹਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇषੁ ਤੁਰ੍ਯਾਵਸ੍ਥੇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਵਿਦੇਹਮੁਕ੍ਤਵਿषਯਂ ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਮ੍ ਅਤਃ ਪਰਮ੍
ਇਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ 'ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ ਮੁਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਯੇ ਹਿ ਨਾਮ ਮਹਾਭਾਗਾਸ੍ ਸਪ੍ਤਮੀਂ ਭੂਮਿਕਾਮ੍ ਇਤਾਃ । ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ ਤੇ ਮਹਤ੍ ਪਦਮ੍ ਆਗਤਾਃ
ਜੋ ਵੱਡੀ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਸਤਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਨ ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਰਸਸ੍ਥਿਤੌ । ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨਾਰ੍ਯਕਾਰ੍ਯੇਣ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਕਰਤੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।