ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਯਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਜਾਡ੍ਯਨਿਦ੍ਰਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੁਸਤਪਣ, ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਦਾਵ੍ ਅਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਭੇਦੇ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਚਿਤ੍ਤਤਾ । ਅਜਡਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਪਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥੈਵ ਚ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਕਮ੍
ਬੀਜ-ਜਾਗਰਤ, ਆਮ ਜਾਗਰਤ, ਵੱਡਾ ਜਾਗਰਤ, ਜਾਗਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਆਮ ਸੁਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ-ਜਾਗਰਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—
ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਮੋਹਃ ਪੁਨਰ੍ ਏष ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਚੇਤਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨਾਖ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚਿਤਃ । ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚਿਤਿਜੀਵਾਦਿਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਜਨਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂਵ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਝ ਹੈ। ਇਹ ਆਗਲੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਬੀਜਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਏषਾ ਜ੍ਞਪ੍ਤੇਰ੍ ਨਵਾਵਸ੍ਥਾ ਤ੍ਵਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੀਜ-ਜਾਗਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਮ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਸੂਤਸ੍ਯ ਪਰਾਦ੍ ਅਯਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਦਂ ਮਮ । ਇਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ 'ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਯਕੀਨ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤਃ । ਪੀਵਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍
ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ 'ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਕੀਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰੂਢਮ੍ ਅਥ ਵਾਰੂਢਮ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਮ੍ ਅਬਹਿਰ੍ਮਯਮ੍ । ਯਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਰੂਪ੍ਯਮृਗਤृष੍ਣਾਦਿਭੇਦਤਃ । ਅਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਨੇਕਵਿਧਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ, ਸੰਪੂਟ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਲ੍ਪਕਾਲਂ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨੋ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਿਦ੍ਰਾਕਾਲਾਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਹਿ ਯਃ
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਚ ਨਹੀਂ', ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ । ਚਿਰਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਯਾਰੂਢੋ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਂ ਗਤਃ । ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਮਤਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ—ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਜਾਗਣਾ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਡਵਸ੍ਥਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਜਡਜੀਵਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਦੁਃਖਬੋਧਾਢ੍ਯਾ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਗਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤृਣਲੋष੍ਟਸ਼ਿਲਾਦਯਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਰਾਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਨੂਤਨਾਃ
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਘਾਹ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਏਕੈਕਾ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਭਵਰੂਪਿਣੀ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਰੂਢੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਭੇਦੇਨ ਸ ਵਿਕਾਸਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਫੈਲਦੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਉਦਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦਸ਼ਾਦृਸ਼ਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਘਨਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਡੂੰਘੀ ਜਾਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘਣੇ ਹਨ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਕਲਨੇ ਆਸ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰਦਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੇਨਾਯਮ੍ ਅਖਿਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਲੋਕੋ ਮੋਹਾਨ੍ ਮੋਹਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਅਧਃਪਾਤਿਜਲਾਵਰ੍ਤ ਇਵ ਯਾਤਿ ਜਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਵਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਂਸृਤਯੋ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪੁਨਃਪੁਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸ੍ ਤਥੇਤਰਾਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਰ੍ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਪਦਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਨਾਨਾਵਿਕਾਰਦਪਦਾਨ੍ਤਰਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸਮੁਤ੍ਤਰਸਿ ਚਾਰੁਵਿਚਾਰਣਾਭਿਰ੍ ਦृष੍ਟੇ ਪ੍ਰਬੋਧਵਿਮਲੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਨੀਤਿ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੱਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਹਣੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
ਇਮਾਂ ਸਪ੍ਤਪਦਾਂ ਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਮ੍ ਆਕਰ੍ਣਯਾਨਘ । ਨ ਯਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯਾ ਮੋਹਪਙ੍ਕੇ ਭੂਯੋ ਨਿਮਜ੍ਜਸਿ
ਇਹ ਸੱਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੇਂਗਾ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਬਹੁਭੇਦੇਨ ਵਾਦਿਨੋ ਯੋਗਭੂਮਿਕਾਃ । ਮਮ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਤਾ ਨੂਨਮ੍ ਇਮਾ ਏਵ ਸ਼ੁਭਪ੍ਰਦਾਃ
ਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਪੱਧਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ।
ਅਵਬੋਧਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਸਾਪ੍ਤਭੂਮਿਕਮ੍ । ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਜ੍ ਜ੍ਞੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪ੍ਤਕਾਤ੍ ਪਰਮ੍
ਉਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਤ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਾਵਬੋਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ ਚੈਵੇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਨਾਮਨੀ । ਸਤ੍ਯਬੋਧੇਨ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਨੇਹ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ
ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਇਕੋ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵ ਦੁਬਾਰਾ ਇਥੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
ਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਸ਼੍ ਸ਼ੁਭੇਚ੍ਛਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਾ । ਵਿਚਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ਰ ਤृਤੀਯਾ ਤਨੁਮਾਨਸਾ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿ 'ਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ 'ਵਿਚਾਰ' ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੀ 'ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ' ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤੋ ऽਸਂਸਕ੍ਤਿਨਾਮਿਕਾ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਾਵਨੀ षष੍ਠੀ ਸਪ੍ਤਮੀ ਤੁਰ੍ਯਗਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਚੌਥੀ ਭੂਮਿ ਹੈ ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਲੱਗ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ। ਛੇਵੀਂ ਹੈ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਸ੍ਯਾਂ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤੇ । ਏਤਾਸਾਂ ਭੂਮਿਕਾਨਾਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਦਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਸ਼ृਣੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ।
ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਿਂ ਮੂਢ ਏਵਾਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ੇ ऽਹਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਜ੍ਜਨਮ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਇਚ੍ਛੇਤਿ ਸ਼ੁਭੇਚ੍ਛੇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,'—ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਪਵਿਤਰ ਇੱਛਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।