ਰਾਜਸੂਯਕ੍ਰਿਯਾਕਰ੍ਤੁਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਪਦਮ੍ । ਅਗਚ੍ਛਤ੍ ਸ੍ਵਨਭੋਮਾਰ੍ਗਂ ਸੁਰਸਿਦ੍ਧਨਿषੇਵਿਤਮ੍
ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਭਾਵਰਾਸ਼ਿਸ੍ ਤਥਾ ਬੋਧੇ ਸਰ੍ਵੋ ਯਾਤ੍ਯ੍ ਏਕਪਿਣ੍ਡਤਾਮ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਮृਦ੍ਭਾਣ੍ਡਗਣੋ ਯਥਾਪਕ੍ਵੋ ਜਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੀਦृਸ਼੍ਯੋ ਭਗਵਨ੍ ਯੋਗਭੂਮਿਕਾਸ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਿਦ੍ਧਿਦਾਃ । ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਪੂਜਨਯੋਗ ਜੀ, ਉਹ ਸੱਤ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ।
ਅਜ੍ਞਾਨਭੂਸ੍ ਸਪ੍ਤਪਦਾ ਜ੍ਞਭੂਸ੍ ਸਪ੍ਤਪਦੈਵ ਚ । ਪਦਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯ੍ ਅਥੈਤਯੋਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਵੀ ਵੀ ਸੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਵੀ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੇਅੰਤ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਯਤ੍ਨਮਾਧਵਰਸਾਨ੍ ਮਹਾਸਤ੍ਤਾਤਰੌ ਲਤੇ । ਏਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਂ ਬਦ੍ਧਮੂਲੇ ਸ੍ਵਂ ਫਲਤਃ ਫਲਮ੍
ਆਤਮ-ਉਦਮ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੜ੍ਹਾਵ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨੀਂਹ ਤੋਂ, ਆਪਣਾ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਭੁਵਸ਼੍ ਸ਼ृਣੁ । ਤਤਸ੍ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਸਿ ਜ੍ਞਾਨਭੂਮਿਜਮ੍
ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੇਗਾ।
ਸ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਮੁਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਦ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ऽਹਨ੍ਤ੍ਵਵੇਦਨਮ੍ । ਏਤਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਜ੍ਞਤ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ' ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ ਨ ਚਲਨ੍ਤਿ ਯੇ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषੋਦਯਾਭਾਵਾਤ੍ ਤੇषਾਂ ਨਾਜ੍ਞਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਚਿੱਤ-ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ ਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।
ਯਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਰ੍ਥਪਰਿਮਜ੍ਜਨਮ੍ । ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਪਰੋ ਮੋਹੋ ਨ ਭੂਤੋ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਵਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੋਹ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਾਹ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾਹ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਰ੍ਥਾਦ੍ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਚਿਤ੍ਤੇ ਯਾਤੇ ਮਧ੍ਯੇ ਹਿ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਨਿਰਸ੍ਤਮਨਨਾਙ੍ਕਾਸੌ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਯਾ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਰਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਜਾਡ੍ਯਨਿਦ੍ਰਾਦਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੁਸਤਪਣ, ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤਾਦਾਵ੍ ਅਲਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਭੇਦੇ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਚਿਤ੍ਤਤਾ । ਅਜਡਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤਪਤਿ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਥੈਵ ਚ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸੁषੁਪ੍ਤਕਮ੍
ਬੀਜ-ਜਾਗਰਤ, ਆਮ ਜਾਗਰਤ, ਵੱਡਾ ਜਾਗਰਤ, ਜਾਗਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਆਮ ਸੁਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ-ਜਾਗਰਤ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—
ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੋ ਮੋਹਃ ਪੁਨਰ੍ ਏष ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਚੇਤਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਨਾਖ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚਿਤਃ । ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚਿਤਿਜੀਵਾਦਿਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭਾਜਨਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂਵ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਝ ਹੈ। ਇਹ ਆਗਲੇ ਨਾਂਵਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਰੂਪਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਬੀਜਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਏषਾ ਜ੍ਞਪ੍ਤੇਰ੍ ਨਵਾਵਸ੍ਥਾ ਤ੍ਵਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੀਜ-ਜਾਗਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਮ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਸੂਤਸ੍ਯ ਪਰਾਦ੍ ਅਯਂ ਚਾਹਮ੍ ਇਦਂ ਮਮ । ਇਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ੍ ਤਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਨਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ 'ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਯਕੀਨ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਇਤਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤਃ । ਪੀਵਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍
ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ 'ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਕੀਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰੂਢਮ੍ ਅਥ ਵਾਰੂਢਮ੍ ਅਨਿਦ੍ਰਮ੍ ਅਬਹਿਰ੍ਮਯਮ੍ । ਯਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਰੂਪ੍ਯਮृਗਤृष੍ਣਾਦਿਭੇਦਤਃ । ਅਭ੍ਯਾਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ ਅਨੇਕਵਿਧਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ, ਸੰਪੂਟ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਲ੍ਪਕਾਲਂ ਮਯਾ ਦृष੍ਟਮ੍ ਏਤਨ੍ ਨੋ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਨਿਦ੍ਰਾਕਾਲਾਨੁਭੂਤੇ ऽਰ੍ਥੇ ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਹਿ ਯਃ
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਚ ਨਹੀਂ', ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਕਥਿਤਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਹृਦਿ । ਚਿਰਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਾਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਫੁਲ੍ਤਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਯਾਰੂਢੋ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਤ੍ਪਦਂ ਗਤਃ । ਯਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗ੍ਰਨ੍ ਮਤਂ ਹਿ ਤਤ੍
ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ—ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਜਾਗਣਾ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਡਵਸ੍ਥਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਜਡਜੀਵਸ੍ਯ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਭਵਿष੍ਯਦ੍ਦੁਃਖਬੋਧਾਢ੍ਯਾ ਸੌषੁਪ੍ਤੀ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਗਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਖ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤृਣਲੋष੍ਟਸ਼ਿਲਾਦਯਃ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਰਾਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਨੂਤਨਾਃ
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਘਾਹ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਵੇਂ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਏਕੈਕਾ ਸ਼ਤਸ਼ਾਖਾਤ੍ਰ ਨਾਨਾਵਿਭਵਰੂਪਿਣੀ
ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਰੂਢੋ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਵ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਨਾਨਾਪਦਾਰ੍ਥਭੇਦੇਨ ਸ ਵਿਕਾਸਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਫੈਲਦੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਉਦਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਮਹਾਜਾਗ੍ਰਦ੍ਦਸ਼ਾਦृਸ਼ਃ । ਤਾਸਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਘਨਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਡੂੰਘੀ ਜਾਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘਣੇ ਹਨ।
ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਵਪ੍ਨਕਲਨੇ ਆਸ੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰਦਸ਼ਾਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੇਨਾਯਮ੍ ਅਖਿਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮੋਹਸ਼੍ ਸ਼ਿਲਾਘਨਃ
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਲੋਕੋ ਮੋਹਾਨ੍ ਮੋਹਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਅਧਃਪਾਤਿਜਲਾਵਰ੍ਤ ਇਵ ਯਾਤਿ ਜਲਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਵਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।