ਸ੍ਵਦृष੍ਟਿਕ੍ਸ਼ਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਮਃ । ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਾਪਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਤ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਕਾਲਿਮਾ । ਨ ਕਾਲਿਮੇਤਿ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਤਿਮਿਰੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਕਥਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਯਥਾ ਗਗਨਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ ਚਾਤਿਸੁਕਰਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਜਾਗਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸਾਧੋ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਵਿਸਮਰਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਨष੍ਟੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੁਃਖੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਨੋ ऽਭ੍ਯੇਤਿ ਤਥਾ ਸੁਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸਮ੍ਮੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੂਢਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਬੋਧੋਦਾਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯਾਨੁਧਾਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਏषਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਅਰ੍ਥਃ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਲੰਮੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਨੀ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਮੋਹਨੀ । ਤਾਰਣੀ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਨਾਸ਼ੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵृਦ੍ਧੌ ਵਿਨਾਸ਼ਿਕੀ
ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵਾਧ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਮ੍ ਇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋऽਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਾਵੇषੁ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨਯਤ੍ਨੇਨ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਸਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਨਾਸ੍ਤੀਦਂ ਤਦ੍ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍
ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਮਨਨੀਯਮਨੋਮਾਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਤਃ ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਕੁਤਃ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਪਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਿਸ ਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ? ਸ਼ਾਂਤ, ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਅਡੋਲ ਰਹੋ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਪਰਮਯਾ ਧਿਯਾ । ਭੋਗਾਸ਼ਾਭਾਵਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਮੂਲਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਦ੍ਧਰੇਤ੍
ਸਰਵੋਚ ਜਤਨ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਪਰੋ ਮੋਹੋ ਜਰਾਮਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਆਸ਼ਾਪਾਸ਼ਸ਼ਤੋਲ੍ਲਾਸੀ ਵਾਸਨਾ ਤਦ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਆਸਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮਮ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮਮ ਧਨਮ੍ ਅਹਂ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਇਦਂ ਮਮ । ਇਤੀਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲੇਨ ਵਾਸਨੈਕਾ ਵਿਵਲ੍ਗਤਿ
‘ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵਾਸਨਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਦੂ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇधर-ਉਧਰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਲੋਲੋ ऽਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਹਿਰ੍ ਅਰ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞ ਮਮਾਹਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਮੈਂ’, ‘ਇਹ’—ਇਹ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਆਤਮ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਗਿਰਿਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯਾ ਸृष੍ਟਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸੈਵਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਨਾਲ, ਇਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰਿਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀ ਸੇਯਂ ਯਾਵਿਦ੍ਯਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਰਾਮ ਸਾ । ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਜ੍ਜੁਸਰ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪੌ ਦ੍ਵਾਵ੍ ਅਜ੍ਞਾਨੈਕੋਪਕਲ੍ਪਿਤੌ । ਜ੍ਞੇਨ ਤ੍ਵ੍ ਏਕੈਵ ਨਿਰ੍ਣੀਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਕृਤ੍ਰਿਮਾ
ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰਲੇਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।
ਮਾ ਭਵਾਜ੍ਞੋ ਭਵ ਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਜਹਿ ਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾਃ । ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵੇਨ ਕਿਮ੍ ਅਨ੍ਯ ਇਵ ਰੋਦਿषਿ
ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਰਹੋ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣੋ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਗਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ-ਅਸਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਕਸ੍ ਤਵਾਯਂ ਜਡੋ ਮੂਕੋ ਦੇਹੋ ਭਵਤਿ ਰਾਘਵ । ਯਦਰ੍ਥਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਵਸ਼ਃ ਪਰਿਹੀਯਤੇ
ਰਾਘਵ, ਇਹ ਮੂਰਖ ਤੇ ਗੂੰਗਾ ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਥਾ ਹਿ ਕਾष੍ਠਜਤੁਨੋਰ੍ ਯਥਾ ਬਦਰਕੁਣ੍ਡਯੋਃ । ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਰ੍ ਅਪਿ ਨੈਕਤ੍ਵਂ ਦੇਹਦੇਹਵਤੋਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਰਾਲ, ਜਾਂ ਦੋ ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਕੌਂਡੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜਿੰਦ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਭਸ੍ਤ੍ਰਾਦਾਹੇ ਯਥਾ ਦਾਹੋ ਨ ਭਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਪਵਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ੇ ਨਾਤ੍ਮ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਅੱਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭੱਠੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਦੁਃਖਿਤੋ ऽਹਂ ਸੁਖਾਢ੍ਯੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੀ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਅਨਯੋਪਹਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਦੁष੍ਪਾਰੇਹ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, 'ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਾਂ' — ਐਸਾ ਭ੍ਰਮ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।
ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਨਰ੍ਥਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਮਨੋਮਨਨਪੀਨਯਾ । ਅਨਯਾ ਦੁਃਖਦਾਯਿਨ੍ਯਾ ਮਹਾਮੋਹਮਲਾਨ੍ਧਯਾ
ਇਹ ਝੂਠੀ, ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਫੁਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ — ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਗੰਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ —
ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬੇ ਸੁਧਾਰ੍ਦ੍ਰੇ ऽਪਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਰੌਰਵਕਲ੍ਪਨਾਮ੍ । ਨਾਰਕਂ ਦਾਹਸਂਸ਼ੋषਦੁਃਖਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਲੇ ਸੜਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਲੋਲੋਚ੍ਚਕਲ੍ਹਾਰਪੁष੍ਪਸ਼ੀਤਲਵੀਚਿषੁ । ਸਰਸ੍ਸੁ ਮृਗਤृष੍ਣਾਢ੍ਯਂ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਲ ਦੀ ਠੰਡੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਭੋਨਗਰਨਿਰ੍ਮਾਣਪਾਤੋਤ੍ਪਤਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਃ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿष੍ਵ੍ ਅਨੁਭੂਯਨ੍ਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਸੁਖਦੁਃਖਦਾਃ
ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ, ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਉੱਡਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।