ਕृਸ਼ੋ ऽਤਿਦੁਃਖੀ ਬਦ੍ਧੋ ऽਹਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਮਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਭਾਵਾਨੁਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਨ,' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਦੁਃਖੀ ਨ ਮੇ ਦੇਹਃ ਕੋ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਇਤਿ ਭਾਵਾਨੁਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਮਾਂਸਂ ਨ ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਦੇਹਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਪਰੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਃਕ੍ਸ਼ੀਣਾਵਿਦ੍ਯ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ,' ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਸੁਰਸ਼ੈਲਾਗ੍ਰਵੈਡੂਰ੍ਯਸ਼ਿਖਰਪ੍ਰਭਾ । ਅਥ ਵਾਰ੍ਕਾਂਸ਼ੁਦੁਰ੍ਭੇਦਾ ਤਿਮਿਰਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋਪਰਿ
ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—
ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਹਿ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕਾਲਿਮੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਜਃ । ਪੁਂਸਾ ਧਰਣਿਸਂਸ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਨਯੇਦ੍ਧਯਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਕਲ੍ਪਿਤੈਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾ । ਪੁਰੁषੇਣਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੇਨ ਨ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੇਨ ਰਾਘਵ
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਸਲੀ 'ਆਤਮਾ' ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਆਤਮਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਮੇਰੁਨੀਲਮਣਿਚ੍ਛਾਯਾ ਨੇਯਂ ਨਾਪਿ ਤਮਃਪ੍ਰਭਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਂ ਕृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨੀਲਤ੍ਵਂ ਨਭਸੋ ਵਦ
ਇਹ ਨੀਲਾਪਨ ਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ। ਤਾਂ, ਦੱਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਨੀਲਾਪਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਨ ਰਾਮ ਨੀਲਤਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਅਨ੍ਯਰਤ੍ਨਪ੍ਰਭਾਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਏषਾਤ੍ਰ ਮੈਰਵੀ
ਰਾਮਾ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੂ ਨੀਲਮ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੈ।
ਤੇਜੋਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸ੍ਫਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਤੇਜਸਃ । ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਾਦ੍ ਅਣ੍ਡਪਾਰਸ੍ਯ ਤਮਸੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੈਵੈषਾ ਬਹ੍ਵੀ ਸੁਭਗ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਯਸ੍ਯੇਵਾਨੁਰੂਪਾਯਾ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨ ਸਨ੍ਮਯੀ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ, ਸੁਭਾਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਦृष੍ਟਿਕ੍ਸ਼ਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਮਃ । ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਾਪਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਤ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਕਾਲਿਮਾ । ਨ ਕਾਲਿਮੇਤਿ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਤਿਮਿਰੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਕਥਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਯਥਾ ਗਗਨਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ ਚਾਤਿਸੁਕਰਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਜਾਗਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸਾਧੋ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਵਿਸਮਰਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਨष੍ਟੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੁਃਖੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਨੋ ऽਭ੍ਯੇਤਿ ਤਥਾ ਸੁਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸਮ੍ਮੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੂਢਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਬੋਧੋਦਾਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯਾਨੁਧਾਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਏषਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਅਰ੍ਥਃ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਲੰਮੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਨੀ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਮੋਹਨੀ । ਤਾਰਣੀ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਨਾਸ਼ੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵृਦ੍ਧੌ ਵਿਨਾਸ਼ਿਕੀ
ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵਾਧ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਮ੍ ਇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋऽਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਾਵੇषੁ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨਯਤ੍ਨੇਨ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਸਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਆਦਾਵ੍ ਏਵ ਨਾਸ੍ਤੀਦਂ ਤਦ੍ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍
ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਮਨਨੀਯਮਨੋਮਾਨਾਨ੍ਯ੍ ਅਤਃ ਕਸ੍ਯ ਕਥਂ ਕੁਤਃ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਆਸ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਪਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਿਸ ਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ? ਸ਼ਾਂਤ, ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਅਡੋਲ ਰਹੋ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਪਰਮਯਾ ਧਿਯਾ । ਭੋਗਾਸ਼ਾਭਾਵਨਾਂ ਚਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਮੂਲਮ੍ ਅਲਮ੍ ਉਦ੍ਧਰੇਤ੍
ਸਰਵੋਚ ਜਤਨ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਉਦੇਤਿ ਪਰੋ ਮੋਹੋ ਜਰਾਮਰਣਕਾਰਣਮ੍ । ਆਸ਼ਾਪਾਸ਼ਸ਼ਤੋਲ੍ਲਾਸੀ ਵਾਸਨਾ ਤਦ੍ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਆਸਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮਮ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮਮ ਧਨਮ੍ ਅਹਂ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਇਦਂ ਮਮ । ਇਤੀਯਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲੇਨ ਵਾਸਨੈਕਾ ਵਿਵਲ੍ਗਤਿ
‘ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵਾਸਨਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਦੂ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇधर-ਉਧਰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਲੋਲੋ ऽਰ੍ਜੁਨਵਾਤਵਤ੍ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਹਿਰ੍ ਅਰ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞ ਮਮਾਹਮ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਮੈਂ’, ‘ਇਹ’—ਇਹ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਆਤਮ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਗਿਰਿਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯਾ ਸृष੍ਟਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਸੈਵਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਨਾਲ, ਇਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰਿਚ੍ਛੇਦ੍ਯਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਮ੍ ਇਵ ਭੁਜਙ੍ਗਮਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਯੂਰ੍ਵੀਨਦੀ ਸੇਯਂ ਯਾਵਿਦ੍ਯਾ ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਰਾਮ ਸਾ । ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।