ਏਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਦ੍ ਦੇਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਭਾਗਕਲਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਲਹਰੀਵੋਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ਭਸਃ
ਇਕ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ, ਦਿਵਿਆ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਯਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਤਾ ਸਾ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਨਾਲ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧੇਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯੇਨੈਵ ਜਾਤਾ ਤੇਨੈਵ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਇਸ ਲਈ, ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸਿਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੋਦ੍ਯੋਗਸਿਦ੍ਧੇਨ ਭੋਗਾਸ਼ਾਰੂਪਤਾਂ ਗਤਾ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਿਲੀਯਤੇ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਭੋਗ ਦੀ ਆਕਾਰੀ ਅਗਿਆਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੁਦृਢਾਦ੍ ਬਧ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੁਦृਢਾਨ੍ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਪਰਮੋ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਵਜਿਤ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੇੜੀ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾ ਮਯਾਮ੍ਬਰੇ ऽਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨਲਿਨੀ ਹੇਮਪਙ੍ਕਜਾ । ਲੋਲਵੈਡੂਰ੍ਯਮਧੁਪਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਤਦਿਗਮ੍ਬਰਾ
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਨੀਲਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਭੌਂਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੈ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦ੍ਦਣ੍ਡੈਃ ਪ੍ਰਕਟਾਭੋਗੈਰ੍ ਮृਣਾਲਭੁਜਮਣ੍ਡਲੈਃ । ਵਿਹਸਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਰਸ਼੍ਮਿਮਣ੍ਡਲਾਤ੍
ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਠਠਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲਿਕੈਵੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਪਿ ਸਤ੍ਸਮਾ । ਮਨਸ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਯਥਾ ਬਾਲੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਹ ਭਾਵਨਾਭਵਬਨ੍ਧਨੀ । ਚਪਲੇਨਾਸੁਖਾਯੈਵ ਮਨੋਬਾਲੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ-ਵਾਂਗ ਮਨ ਨੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕृਸ਼ੋ ऽਤਿਦੁਃਖੀ ਬਦ੍ਧੋ ऽਹਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਮਾਨ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਭਾਵਾਨੁਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਬਧ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਨ,' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਦੁਃਖੀ ਨ ਮੇ ਦੇਹਃ ਕੋ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਇਤਿ ਭਾਵਾਨੁਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਮਾਂਸਂ ਨ ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਦੇਹਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਪਰੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਅਨ੍ਤਃਕ੍ਸ਼ੀਣਾਵਿਦ੍ਯ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ,' ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਤ੍ਤੁਙ੍ਗਸੁਰਸ਼ੈਲਾਗ੍ਰਵੈਡੂਰ੍ਯਸ਼ਿਖਰਪ੍ਰਭਾ । ਅਥ ਵਾਰ੍ਕਾਂਸ਼ੁਦੁਰ੍ਭੇਦਾ ਤਿਮਿਰਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋਪਰਿ
ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—
ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਹਿ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕਾਲਿਮੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਜਃ । ਪੁਂਸਾ ਧਰਣਿਸਂਸ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਨਯੇਦ੍ਧਯਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਕਲ੍ਪਿਤੈਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਾ । ਪੁਰੁषੇਣਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੇਨ ਨ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੇਨ ਰਾਘਵ
ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਸਲੀ 'ਆਤਮਾ' ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਆਤਮਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਮੇਰੁਨੀਲਮਣਿਚ੍ਛਾਯਾ ਨੇਯਂ ਨਾਪਿ ਤਮਃਪ੍ਰਭਾ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਕਿਂ ਕृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨੀਲਤ੍ਵਂ ਨਭਸੋ ਵਦ
ਇਹ ਨੀਲਾਪਨ ਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ। ਤਾਂ, ਦੱਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਨੀਲਾਪਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਨ ਰਾਮ ਨੀਲਤਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਅਨ੍ਯਰਤ੍ਨਪ੍ਰਭਾਭਾਵਾਨ੍ ਨ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਏषਾਤ੍ਰ ਮੈਰਵੀ
ਰਾਮਾ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੂ ਨੀਲਮ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੈ।
ਤੇਜੋਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸ੍ਫਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਤੇਜਸਃ । ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਾਦ੍ ਅਣ੍ਡਪਾਰਸ੍ਯ ਤਮਸੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੈਵੈषਾ ਬਹ੍ਵੀ ਸੁਭਗ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਵਯਸ੍ਯੇਵਾਨੁਰੂਪਾਯਾ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨ ਸਨ੍ਮਯੀ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ, ਸੁਭਾਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਦृष੍ਟਿਕ੍ਸ਼ਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਤਮਃ । ਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਲੋਕ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਾਪਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਾਵਤ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ऽਪਿ ਕਾਲਿਮਾ । ਨ ਕਾਲਿਮੇਤਿ ਬੋਧਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਤਿਮਿਰੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਕਥਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਯਥਾ ਗਗਨਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ ਚਾਤਿਸੁਕਰਸ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਸ੍ਯ ਜਾਗਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜਾਤਸ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਰ੍ਣਵਤ੍ । ਅਪੁਨਸ੍ਸ੍ਮਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸਾਧੋ ਵਿਸ੍ਮਰਣਂ ਵਰਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਵਿਸਮਰਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਨष੍ਟੋ ऽਹਮ੍ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯਥਾ ਦੁਃਖੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਨੋ ऽਭ੍ਯੇਤਿ ਤਥਾ ਸੁਖਮ੍
ਜਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ' ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸਮ੍ਮੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮੂਢਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ । ਪ੍ਰਬੋਧੋਦਾਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੋਧਾਯਾਨੁਧਾਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਏषਾਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੋਦੇਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ । ਯਤ੍ਨਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ਅਰ੍ਥਃ ਪਰਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਲੰਮੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਨੀ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਮੋਹਨੀ । ਤਾਰਣੀ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਨਾਸ਼ੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਵृਦ੍ਧੌ ਵਿਨਾਸ਼ਿਕੀ
ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵਾਧ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾ ਰਾਜਾਜ੍ਞਾਮ੍ ਇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਮਨੋऽਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਭਾਵੇषੁ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਅਨ੍ਤਸ਼੍ ਚੇਤਨਯਤ੍ਨੇਨ ਸ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਸਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।