ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੇਤਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਪੁਰੁषਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਜਿਸ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਆਦਮੀ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਦੁष੍ਪ੍ਰਸਰਵਿਲਾਸਕਾਰਿਣੀ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੋਨ੍ਮੁਖਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਿਣੀ । ਇਯਂ ਪ੍ਰਭੋ ਵਿਗਲਤਿ ਕੇਨ ਵਾਸਨਾ ਮਨੋਗੁਹਾਨਿਲਯਨਿਬਦ੍ਧਭਾਵਨਾ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਔਖੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਪ੍ਰੋਤ੍ਥਂ ਜਗਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਾ । ਮਹਦ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਨਾਮ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਜੋ ਜਗਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਥਾ ਤੁषਾਰਨਲਿਨੀ ਭਾਸ੍ਕਰਾਲੋਕਨਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਕਮਲ ਦੀ ਫੁੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈਣ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਭृਗੁषੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਹ ਦੇਹਿਨਮ੍ । ਆਨ੍ਦੋਲਯਤਿ ਸਾ ਯੈषਾ ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਜਾਲਿषੁ
ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਿਣੀ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕੇਚ੍ਛਾ ਮੋਹਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਦਾਯਿਨੀ
ਜਦ ਤਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਤਪਾਨੁਭਵਾਰ੍ਥਿਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਛਾਯਾਯਾ ਇਵ ਰਾਘਵ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਦृष੍ਟੇ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਦੇਵੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਾਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਛਾਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਕਗਣੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਹ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਰਾਘਵ
ਇਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਮਨੋਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਾਸਨਾਤਮਸਿ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਕਾਲਿਮਾ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਮਹੋਦਯਾਤ੍
ਮਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਚੋਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥੋਦਿਤੇ ਦਿਨਕਰੇ ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਾਤਿ ਤਮਸ੍ਵਤੀ । ਤਥਾ ਵਿਵੇਕੇ ऽਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਕ੍ਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਵਿਦਿਆ ਵੀ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृਢਵਾਸਨਯਾ ਬਨ੍ਧੋ ਘਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚੇਤਸਃ । ਚਲਵੇਤਾਲਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕਾਲੇ ਯਥਾ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਾਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਚ ਸਾ । ਆਤ੍ਮਭਾਵਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮਾਸੌ ਕੀਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਆਤਮਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਰਹਿਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਚ ਸਰ੍ਵਗਮ੍ । ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਨਾਖ੍ਯੇਯਂ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਬਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤृਣਾਦਿ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦਾਤ੍ਮੈਵ ਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ऽਨਘ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਖਲ੍ਵ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਦ੍ਘਨਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਕਲ੍ਪਨਾਨ੍ਯਾ ਮਨੋਨਾਮ੍ਨੀ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਹਿ ਕਾਚਨ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ ਚੇਤਨ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ; ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ । ਨ ਚ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਤ੍ਤਾ ਕ੍ਵਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਅਸਲियत ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕੇਵਲਂ ਕੇਵਲਾਭਾਸਂ ਸਰ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਰਹਿਤਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਟੁੱਟ, ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਅਪਰਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਤ੍ਯੇ ਤਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸਮਸਮਾਭੋਗੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋਦਿਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਵਿਗਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯੈषਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਭਿਗਤਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਧਾਵਤਿ । ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਮ੍ਲਾਨਾ ਸਾ ਮ੍ਲਾਨਾ ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਰਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਦ੍ ਦੇਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਭਾਗਕਲਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਲਹਰੀਵੋਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ਭਸਃ
ਇਕ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ, ਦਿਵਿਆ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਤਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਯਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਤਾ ਸਾ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਨਾਲ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧੇਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇਨੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਯੇਨੈਵ ਜਾਤਾ ਤੇਨੈਵ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੇਵ ਵਾਯੁਨਾ
ਇਸ ਲਈ, ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸਿਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੋਦ੍ਯੋਗਸਿਦ੍ਧੇਨ ਭੋਗਾਸ਼ਾਰੂਪਤਾਂ ਗਤਾ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਿਲੀਯਤੇ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਭੋਗ ਦੀ ਆਕਾਰੀ ਅਗਿਆਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੁਦृਢਾਦ੍ ਬਧ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸੁਦृਢਾਨ੍ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਪਰਮੋ ਬਨ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਤਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮ੍ ਅਵਜਿਤ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੇੜੀ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਾ ਮਯਾਮ੍ਬਰੇ ऽਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨਲਿਨੀ ਹੇਮਪਙ੍ਕਜਾ । ਲੋਲਵੈਡੂਰ੍ਯਮਧੁਪਾ ਸੁਗਨ੍ਧਿਤਦਿਗਮ੍ਬਰਾ
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਨੀਲਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਭੌਂਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੈ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦ੍ਦਣ੍ਡੈਃ ਪ੍ਰਕਟਾਭੋਗੈਰ੍ ਮृਣਾਲਭੁਜਮਣ੍ਡਲੈਃ । ਵਿਹਸਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਰਸ਼੍ਮਿਮਣ੍ਡਲਾਤ੍
ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਠਠਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲਿਕੈਵੇਤ੍ਥਮ੍ ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਪਿ ਸਤ੍ਸਮਾ । ਮਨਸ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਯਥਾ ਬਾਲੇਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥੈਵੇਯਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਹ ਭਾਵਨਾਭਵਬਨ੍ਧਨੀ । ਚਪਲੇਨਾਸੁਖਾਯੈਵ ਮਨੋਬਾਲੇਨ ਕਲ੍ਪਿਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ-ਵਾਂਗ ਮਨ ਨੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।