ਅਨਯੋਪਹਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚੇਤਸਿ ਵਿਭ੍ਰਮਾਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾਸ੍ ਤੋਯਧੇਰ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਇਸ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਦਾਰ੍ਥਰਥਮ੍ ਆਰੂਢਾ ਭਾਵਨੈषਾ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਆਕ੍ਰਾਮਤਿ ਮਨਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਵਿਹਗਂ ਵਾਗੁਰਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਨਾਕ੍ਸ਼ੀਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਲਵਸ੍ਤਨੀਮ੍ । ਨਯਤ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਾਸਿਤਾਨਨ੍ਦਂ ਜਨਨੀਂ ਗृਹਿਣੀਪਦਮ੍
ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਿਲੋਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਮ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿषੀਕਰੋਤਿ ਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਸਨ੍ਤਰ੍ਪਿਤਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸੁਧਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਐਨ੍ਦਵਮ੍
ਚੰਦ, ਚਾਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਰਵੇਤਾਲਵਰ੍ਤਨਾਰਮ੍ਭਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਸ੍ਥਾਣਵਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮੂਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਯਦ੍ ਧਿਯਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਥੰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਗਲ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗੂੰਗੇ ਵੀ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿषੁ ਚ ਕਾਲੇषੁ ਲੋष੍ਟਪਾषਾਣਭਿਤ੍ਤਯਃ । ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਾ ਜਗਤਿ ਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਚ, ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕੋ ऽਪਿ ਦ੍ਵਿਤਯੋਦੇਤਿ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ਼ਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਦੂਰਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸ਼ਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਬ੍ਧਿਤਰਣਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚੰਦਰਾ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਦੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਮਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭ੍ਰਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਦੀਰ੍ਘਃ ਕ੍ਸ਼ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਾਲਸ੍ ਸੇष੍ਟਾ ਯਥਾ ਨਿਸ਼ਾ । ਕ੍ਸ਼ਣੋ ਵਰ੍षਮ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਿਣਾਮ੍ ਇਵ
ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਸਾਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ।
ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਕਰੋਤੀਯਮ੍ ਉਦ੍ਧਤਾ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕਿਞ੍ਚਨਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਘਵ
ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਬਣਾਵੇ ਨਾ; ਪਰ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵੇਖ।
ਸਂਰੋਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਵਿਦੈਵਾਸ਼ੁ ਸਂਵਿਦਮ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧੇਨ ਸ਼ੁष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਮਨੋਨਦੀ
ਸਮਝ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਰੋਕੋ; ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਯੈਵੇਦਂ ਪੇਲਵਾਙ੍ਗ੍ਯਾ ਸੁਤੁਚ੍ਛਯਾ । ਮਿਥ੍ਯਾਭਾਵਨਯਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰੂਪਯਾ ਨਿਰਾਕृਤ੍ਯਾ ਚਾਰੁਚੇਤਨਹੀਨਯਾ । ਅਸਤ੍ਯੇਵਾਸ਼ੁ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਤੇ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲੋਕੇਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯਾ ਤਮਸੋ ऽਨ੍ਤਰੇ । ਕੌਸ਼ਿਕੇਕ੍ਸ਼ਣਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਲੂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਕਰ੍ਮੈਕਾਨ੍ਤਕਾਰਿਣ੍ਯਾ ਨ ਸਹਨ੍ਤ੍ਯਾਵਲੋਕਨਮ੍ । ਦੇਹਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਜਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਧੀਰਾਚਾਰਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਕਾਨ੍ਤਯਾ । ਅਨਾਰਤਾਸ੍ਤਙ੍ਗਤਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਹਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਦੁਃਖਾਕੁਲਯਾ ਸਦੈਵ ਧृਤਯਾਨਯਾ । ਸਮ੍ਬੋਧਹੀਨਯਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਲਤ ਨੀਅਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਘਨਸ੍ਤਨ੍ਯਾ ਤਮਃਪ੍ਰਸਰਵਕ੍ਤ੍ਰਯਾ । ਅਚੇਤਨਸ਼ਰੀਰਿਣ੍ਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨ੍ਧਕੂਪਾਸ੍ਪਦਯਾ ਜਡਯਾ ਜਾਡ੍ਯਜੀਰ੍ਣਯਾ । ਦੁਃਖਦੀਰ੍ਘਪ੍ਰਲਾਪਿਨ੍ਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਆਤਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਆਲਸੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਰੋਣਾ ਰੋਣ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਸਙ੍ਗਭਙ੍ਗਿਨ੍ਯਾ ਰੋਗਿਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਤਮਾਯਯਾ । ਵਿਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯਾ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਾਸੁ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਬਿਮਾਰ ਹੈ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਨ ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਸੋਢੁਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਸ਼ਰਣਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜੋ ਐਸੀ ਔਰਤ ਦੀ ਪਨਾਹ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੇਤਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟੈਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਤਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਪੁਰੁषਯਾ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਨ੍ਧੀਕृਤਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਜਿਸ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਆਦਮੀ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਦੁष੍ਪ੍ਰਸਰਵਿਲਾਸਕਾਰਿਣੀ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੋਨ੍ਮੁਖਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਿਣੀ । ਇਯਂ ਪ੍ਰਭੋ ਵਿਗਲਤਿ ਕੇਨ ਵਾਸਨਾ ਮਨੋਗੁਹਾਨਿਲਯਨਿਬਦ੍ਧਭਾਵਨਾ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਔਖੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਿਭਵਪ੍ਰੋਤ੍ਥਂ ਜਗਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਾ । ਮਹਦ੍ ਆਨ੍ਧ੍ਯਮ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥਂ ਨਾਮ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਜੋ ਜਗਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਯਥਾ ਤੁषਾਰਨਲਿਨੀ ਭਾਸ੍ਕਰਾਲੋਕਨਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਯਂ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕਨਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਕਮਲ ਦੀ ਫੁੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈਣ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਵਤ੍ ਸਂਸਾਰਭृਗੁषੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਹ ਦੇਹਿਨਮ੍ । ਆਨ੍ਦੋਲਯਤਿ ਸਾ ਯੈषਾ ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਜਾਲਿषੁ
ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾਵਦ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੁ ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕ੍ਸ਼ਯਕਾਰਿਣੀ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਲੋਕੇਚ੍ਛਾ ਮੋਹਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਦਾਯਿਨੀ
ਜਦ ਤਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਤਪਾਨੁਭਵਾਰ੍ਥਿਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਛਾਯਾਯਾ ਇਵ ਰਾਘਵ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਦृष੍ਟੇ ਸਰ੍ਵਗਤੇ ਦੇਵੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਾਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਛਾਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਕਗਣੇ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਦਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਚ੍ਛਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯੇਹ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਰਾਘਵ
ਇਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਮਨੋਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਾਸਨਾਤਮਸਿ ਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਕਾਲਿਮਾ ਤਨੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਦਾਦਿਤ੍ਯਮਹੋਦਯਾਤ੍
ਮਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਚੋਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲੀਅਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।