ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਣੋਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਧਤ੍ਤੇ ਗ੍ਰਾਸੀਕਰੋਤਿ ਚ
ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤੋ ਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਵਣਸ੍ਯਾਨਯਾ ਕृਤਾ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ
ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਰਚੀ ਸੀ।
ਵਿਯੋਗਿਨਾਮ੍ ਅਥਾਨ੍ਯੇषਾਂ ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਵਤ੍ਸਰਵਦ੍ ਦੀਰ੍ਘਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਿਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਦੁਃਖਿਤਸ੍ਯੈਤਿ ਦੀਰ੍ਘਤਾਮ੍ । ਕਾਲੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸੈਕਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਜੋ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਸਦਾ ਉਲਟ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਰ੍ਤृਤੈਤਾਸੁ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਦੀਪਸ੍ਯਾਲੋਕਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਯਥਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਃ
ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਤਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।
ਸਨਿਤਮ੍ਬਸ੍ਤਨਾ ਚਿਤ੍ਰੇ ਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀਧਰ੍ਮਿਣੀ ਯਥਾ । ਤਥੈਵਾਕਾਰਧੀਰੇਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੋਗ੍ਯਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਨਾਰੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੂਹੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਦੀ ਕੁਝ ਭੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰੂਪ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਚਾਹੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਦਿਸੇ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਲ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵਾਕਾਰਭਾਸ੍ਵਰਾ ਸਤ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਤਸ਼ਾਖਾਪਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਰਾਜ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਸੱਚੀਅਤ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਅਰਣ੍ਯੇ ਮृਗਤृष੍ਣੇਵ ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਡਮ੍ਬਰਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਵਿਡਮ੍ਬਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਮੁਗ੍ਧਮृਗਾਨ੍ ਏਵ ਨ ਮਾਨੁषਾਨ੍
ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਫੇਨਮਾਲੇਵ ਸਞ੍ਜਾਤਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਵਿਚ੍ਛੇਦਵਰ੍ਜਿਤਾ । ਜਡੈਵ ਚਞ੍ਚਲਾਕਾਰਾ ਗृਹ੍ਯਮਾਨਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਨਨ੍ਯਾ ਚੇਤਨਸ੍ਯਾਪਿ ਨੂਨਮ੍ ਅਨ੍ਯੇਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਕ੍ਰਿਮਿਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਇਵਾਦੀਰ੍ਘਾ ਜਡੈਵਾਪ੍ਯ੍ ਅਜਡਾਸ਼੍ਰਿਤਾ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੀੜੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧਾਗੀ, ਇਹ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਲੁषੋਡ੍ਡਾਮਰਕਾਰਾ ਰਜਃਪ੍ਰਸਰਧੂਸਰਾ । ਚਲਾ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵਾਤ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਭੁਵਨਾਨ੍ਤਰਾ
ਇਹ ਗੰਦਲੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਰਜਸ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਧੂੜੀ ਹੋਈ, ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆੰਧੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਧੂਮਾਲੀਵਾਙ੍ਗਸਂਲਗ੍ਨਾ ਦਾਹਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀ । ਗਰ੍ਭੀਕृਤਰਸਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਜਗਨ੍ਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਧੂੰਏ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ, ਸੜਨ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਾ ਜਲਧਰਸ੍ਯੇਵ ਸੁਦੀਰ੍ਘਾ ਜਡਨਿਰ੍ਮਿਤਾ । ਅਸਾਰਸਙ੍ਘਾਤਦृਢਰਜ੍ਜੁਸ੍ ਤृਣਗਣੈਰ੍ ਇਵ
ਇਸ ਦੀ ਧਾਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਸੁੰਨੀਪਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਦੀ ਧਾਰ; ਇਸ ਦੀ ਰੱਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਬੇਮਤਲਬ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਣੀ ਹੋਈ।
ਤਰਙ੍ਗੋਤ੍ਪਲਮਾਲੇਵ ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਤ੍ਰਵਰ੍ਣਿਤਾ । ਮृਣਾਲੀਵ ਬਹੁਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਪਙ੍ਕਪ੍ਰੌਢਾ ਜਡਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਰਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਕਮਲ। ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੇਦ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਆਲਸੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਵਾਲੇਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵृਦ੍ਧਿਤਤ੍ਪਰਾ ਨ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਵਿषਾਸ੍ਵਾਦ ਇਵਾਪਾਤਮਧੁਰਾਨ੍ਤੇ ਸੁਦਾਰੁਣਾ
ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ।
ਨष੍ਟਾ ਦੀਪਸ਼ਿਖੇਵੈषਾ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਵੇਹ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਮਿਹਿਕੇਵਾਗ੍ਰਦृष੍ਟਾਪਿ ਗृਹ੍ਯਮਾਣਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਉਹ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫੜਨ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਪਾਂਸੁਮੁष੍ਟਿਰ੍ ਇਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਪਾਰਮਾਣਵੀ । ਆਕਾਸ਼ਨੀਲਿਮੇਵੈषਾ ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਮੋਹਵਜ੍ ਜਾਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦ੍ ਵਿਹਿਤਭ੍ਰਮਾ । ਯਥਾ ਨੌਯਾਯਿਨਸ੍ ਸ੍ਥਾਣੁਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਹੋਤ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ। ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਖੜੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਯੋਪਹਤੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮ੍ ਇਵਾਕੁਲੈਃ । ਜਨੈਰ੍ ਆਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ ਸਂਸਾਰਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਜ੍ਞਮ੍ ਅਪਿ ਸਤ੍ਯਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸਦ੍ ਅਸਤ੍ਤਯਾ । ਅਮਨੋਜ੍ਞਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਸਚ੍ ਚ ਸਤ੍ਤਯਾ
ਜੋ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਝੂਠਾ। ਜੋ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਝੂਠਾ, ਕਦੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਯੋਪਹਤੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਚੇਤਸਿ ਵਿਭ੍ਰਮਾਃ । ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾਸ੍ ਤੋਯਧੇਰ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਇਸ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਦਾਰ੍ਥਰਥਮ੍ ਆਰੂਢਾ ਭਾਵਨੈषਾ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਆਕ੍ਰਾਮਤਿ ਮਨਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਵਿਹਗਂ ਵਾਗੁਰਾ ਯਥਾ
ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਨਾਕ੍ਸ਼ੀਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਲਵਸ੍ਤਨੀਮ੍ । ਨਯਤ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਾਸਿਤਾਨਨ੍ਦਂ ਜਨਨੀਂ ਗृਹਿਣੀਪਦਮ੍
ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਦਿਲੋਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਮ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿषੀਕਰੋਤਿ ਨਿष੍ष੍ਯਨ੍ਦਸਨ੍ਤਰ੍ਪਿਤਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸੁਧਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾ ਬਿਮ੍ਬਮ੍ ਐਨ੍ਦਵਮ੍
ਚੰਦ, ਚਾਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਰਵੇਤਾਲਵਰ੍ਤਨਾਰਮ੍ਭਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਸ੍ਥਾਣਵਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮੂਕਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਯਦ੍ ਧਿਯਾ
ਜੋ ਲੋਕ ਥੰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਗਲ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗੂੰਗੇ ਵੀ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿषੁ ਚ ਕਾਲੇषੁ ਲੋष੍ਟਪਾषਾਣਭਿਤ੍ਤਯਃ । ਅਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਾ ਜਗਤਿ ਦृष੍ਟਿਭਿਃ
ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਚ, ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕੋ ऽਪਿ ਦ੍ਵਿਤਯੋਦੇਤਿ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ਼ਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਦੂਰਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸ਼ਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ऽਬ੍ਧਿਤਰਣਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚੰਦਰਾ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਦੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਮਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭ੍ਰਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਦੀਰ੍ਘਃ ਕ੍ਸ਼ਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਾਲਸ੍ ਸੇष੍ਟਾ ਯਥਾ ਨਿਸ਼ਾ । ਕ੍ਸ਼ਣੋ ਵਰ੍षਮ੍ ਇਵਾਭਾਤਿ ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਿਣਾਮ੍ ਇਵ
ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਸਾਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ।
ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਯਨ੍ ਨਾਮ ਨ ਕਰੋਤੀਯਮ੍ ਉਦ੍ਧਤਾ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਕਿਞ੍ਚਨਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਘਵ
ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਬਣਾਵੇ ਨਾ; ਪਰ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਵੇਖ।
ਸਂਰੋਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਵਿਦੈਵਾਸ਼ੁ ਸਂਵਿਦਮ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧੇਨ ਸ਼ੁष੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਮਨੋਨਦੀ
ਸਮਝ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਰੋਕੋ; ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।