ਜਾਡ੍ਯਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਹृਤਂ ਜਾਡ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤਯੇਦ੍ਧਯਾ । ਚੇਤੋ ਜਡਤ੍ਵਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ੇਨ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਥਰਤਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਥਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਆਦਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਸੁਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕੈਕਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ ਚਿਦਂਸ਼ਾਤ੍ਮਤਯਾ ਮਨਃ । ਚਿਤੈਕਤਾਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਦृਢਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਮ੍
ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਨਾਲ, ਮਨ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਉਹ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪਦੇ ਮਨਃ । ਪਾਤ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯਾਸਲੋਹਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਃ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚੇਤਸਾ । ਵਿਸ਼ੋਕਂ ਪਦਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਿਰਾਸ਼ਙ੍ਕਸ੍ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭਵ
ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ; ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।
ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਭਗ੍ਨਂ ਮਨਸੈਵ ਨ ਚੇਨ੍ ਮਨਃ । ਬਲਾਦ੍ ਉਤ੍ਤਾਰ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਉਪਾਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੇਤਰਃ
ਜੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਠਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
ਮਨ ਏਵ ਸਮਰ੍ਥਂ ਵੈ ਮਨਸੋ ਦृਢਨਿਗ੍ਰਹੇ । ਅਰਾਜਾ ਕਸ੍ ਸਮਰ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਾਜ੍ਞੋ ਰਾਘਵ ਨਿਗ੍ਰਹੇ
ਮਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਰਾਘਵ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਤृष੍ਣਾਗ੍ਰਾਹਗृਹੀਤਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਾਰ੍ਣਵਰਂਹਸਿ । ਆਵਰ੍ਤੈਰ੍ ਉਹ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਦੂਰਂ ਸ੍ਵਮਨ ਏਵ ਨੌਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਉਹ ਨੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਸ਼ਂ ਪਰਮਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਉਨ੍ਮੋਚਿਤੋ ਨ ਯੇਨਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸਾਵ੍ ਅਨ੍ਯੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਫੰਦੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।
ਯਾ ਯੋਦੇਤਿ ਮਨੋਨਾਮ੍ਨੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਸਿਤਾਨ੍ਤਰਾ । ਤਾਂ ਤਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਤਤੋ ऽਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜੋ ਵਾਸਨਾ, ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਨ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੋਗੌਘਵਾਸਨਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਜ ਤ੍ਵਂ ਖੇਦਵਾਸਨਾਮ੍ । ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਤਤਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ ਸੁਖੀ ਭਵ
ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਆਦਤ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਫਿਰ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ — ਦੋਵੇਂ ਵਿਚੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਕਰ ਦੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾ।
ਅਭਾਵਨਂ ਭਾਵਨਾਯਾਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਭਾਵਨਾਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਏष ਏਵ ਮਨੋਨਾਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਨਾਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਮਿਟੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸਂਵੇਦਨਂ ਵਰਮ੍ । ਅਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤੁ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਦੁਃਖਂ ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਭਵੇਤ੍
ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਨਾ ਜਾਣਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪੁਂਸਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਭਾਵਸ੍ਯਾਭਾਵਨਂ ਭੂਤ੍ਯੈ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਹਰੇਤ੍
ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਾਦਯੋ ਯੇ ਮਨਸੇਪ੍ਸਿਤਾਸ੍ ਤੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੈਵ ਤਾਂਸ੍ ਤਾਂਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਭੂਤਾਨ੍ । ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾਸ੍ਥਾਙ੍ਕੁਰਮ੍ ਅਸ੍ਤਬੀਜਂ ਮਾ ਹਰ੍षਸ਼ੋਕੌ ਸਮੁਪੈषਿ ਤृਪ੍ਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ — ਜੋ ਲਗਾਵਟ ਹੈ — ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਗਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
ਏषਾ ਹਿ ਵਾਸਨਾ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਾ । ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਵਤ੍ ਤੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਰਾਘਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨੈਵ ਨष੍ਟਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਨਾਮ੍ਨੈਵਾਙ੍ਗੀਕृਤਾਭਾਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਾ ਕੁਤਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਾ ਭਵਾਜ੍ਞੋ ਭਵ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਰਾਮ ਵਿਚਾਰਯ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵੇਨ੍ਦੁਰ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਖੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਮੁਧਾ
ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਬਣ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਰਾਮਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਚੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਵਸ੍ਤੁ ਵਾ । ਊਰ੍ਮਿਮਾਲਿਨਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਵਾਰਿਪੂਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ
ਆਤਮਕ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਕृਤਾਨ੍ ਏਤਾਨ੍ ਭਾਵਾਭਾਵਾਨ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਾਨ੍ । ਨਿਤ੍ਯੇ ਤਤੇ ਸਿਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਮਾ ਸਮਾਰੋਪਯਾਤ੍ਮਨਿ
ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਸਦਾ ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਨਾ ਲਗਾ।
ਨਾਸਿ ਕਰ੍ਤਾ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਮਮਤਾ ਤਵ । ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਹਿ ਕਿਂ ਕੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਥਮ੍
ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹੱਕ? ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ, ਕੌਣ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ?
ਮਾ ਚਾਕਰ੍ਤਾ ਭਵ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕਿਮ੍ ਅਕਰ੍ਤृਤਯੇਹ ਤੇ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵਾਨਘ
ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਨਾ ਬਣ। ਨਾ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿ।
ਕਰ੍ਤਾ ਸਂਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਭਵਾਕਰ੍ਤਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਅਸਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਕਰ੍ਤਾਪਿ ਕਰ੍ਤृਵਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕੁਰੁ
ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਅਸਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰ।
ਸਤ੍ਯਂ ਚੇਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਉਪਾਦੇਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਧੇਯਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਉਪਾਦੇਯੈਕਸਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਯੁਕ੍ਤਾ ਸਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਿ
ਜੇ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਨਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਾਵ ਹੋਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਵ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਮਾਯਾਮਯਮ੍ ਅਵਸ੍ਤੁਕਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਕਾਸ੍ ਤਾਃ ਕਥਂ ਰਾਮ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਦृष੍ਟਯਃ
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਜਾਦੂ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਮੰਨਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?
ਸਂਸਾਰਬੀਜਕਣਿਕਾ ਯੈषਾਵਿਦ੍ਯਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਏषਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੈਵ ਸਤੀਵ ਸ੍ਫਾਰਤਾਂ ਗਤਾ
ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਲਦੀ ਹੈ।
ਯੇਯਮ੍ ਆਭੋਗਿਨਿਸ੍ਸਾਰਸਂਸਾਰਾਰਮ੍ਭਚਕ੍ਰਿਕਾ । ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਾਸਨੈषਾ ਸਾ ਚੈਤਸੀ ਮੋਹਦਾਯਿਨੀ
ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਰੁਝਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਲੁਕਵੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚਾਰੁਵਂਸ਼ਲਤੇਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੂਨ੍ਯਨਿਸ੍ਸਾਰਕੋਟਰਾ । ਸਰਿਤ੍ਤਰਙ੍ਗਮਾਲੇਵ ਨ ਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰੀ
ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਖੋਖਲੇ ਅਤੇ ਬੇਫਲ ਹਨ, ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗृਹ੍ਯਮਾਣਾਪਿ ਹਸ੍ਤੇਨ ਗ੍ਰਹੀਤੁਂ ਨੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਮृਦ੍ਵ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾਗ੍ਰਾ ਨਿਰ੍ਝਰੋਰ੍ਮਿਰ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਾ
ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਨਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸਦਾ ਅੰਤ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਕਟਾਭਾਸਾ ਸਦਰ੍ਥੇ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਰਙ੍ਗਿਣੀ ਤਰਙ੍ਗਾਭਾਸ੍ਵ੍ ਆਕਾਰਪਰਿਨਿष੍ਠਿਤਾ
ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਕ੍ਰਾ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ऋਜ੍ਵੀ ਦੀਰ੍ਘਾ ਖਰ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਰਾ ਚਲਾ । ਯਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੋਦ੍ਭਵਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਮ੍ ਉਪਾਗਤਾ
ਕਦੇ ਵਕਰੀ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਕਦੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਹੋਈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।