ਤਿਰ੍ਯਗ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਅਧਸ੍ਤਾਚ੍ ਚ ਭੂਯੋ ਭੂਯੋ ਵਿਚਾਰਿਤਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਲੋਪਾਯਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤੋਪਸ਼ਮਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ऋਤੇ ਪਥ੍ਯੇ ਤਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਬੋਧੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੇ ਚਿਤਿ । ਮਨੋਵਿਲਯਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਉਪਜਾਯਤੇ
ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਸਾਫ ਗਿਆਨ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯਤੇ ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ੇ ਚਿਤਿਸ਼੍ ਚਿਚ੍ਚਕ੍ਰਧਾਰਯਾ । ਮਨੋ ਮਾਰਯ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਮਥ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨਾਧਯਃ
ਚੇਤਨਾ ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦੇ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ।
ਯਦਿ ਰਮ੍ਯਮ੍ ਅਰਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ਤ੍ਵਯਾ ਸਂਵਿਦਿਤਂ ਵਿਦਾ । ਛਿਨ੍ਨਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਮਤਿਰ੍ ਮਮ
ਜੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲਈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।
ਅਯਂ ਸੋ ऽਹਮ੍ ਇਦਂ ਤਨ੍ ਮੇ ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਮਨਃ । ਤਦਭਾਵਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਾਤ੍ਰੇਣੇਵ ਵਿਲੂਯਤੇ
ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਸੋਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦਾਨੀ ਵਾਂਗ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਾਭ੍ਰਮ੍ ਅਮਲੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯਥਾ ਸ਼ਰਦਿ ਧੂਯਤੇ । ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ ਬੱਦਲ ਸਾਫ਼ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਰਹਿਤ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਹਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪਵਨਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਭੀਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤੇ ਮृਦੁਨਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇ ਕਿਮ੍ ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨੇ ਭਯਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਹਵਾ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਨਰਮ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਡਰ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ?
ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਇਦਂ ਨੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਆਬਾਲਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਤਮ੍ । ਬਾਲਂ ਪੁਤ੍ਰਮ੍ ਇਵੋਦਾਰੇ ਮਨਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯਸਿ ਯੋਜਯੇਤ੍
ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਪਞ੍ਚਾਨਨਂ ਚੇਤਸ੍ਸਿਂਹਂ ਸਂਸृਤਿਬृਂਹਣਮ੍ । ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਤੇ ਜਯਨ੍ਤੀਹ ਨਿਰ੍ਵਾਣਪਦਪਾਤਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ—ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਭੀਮਾਸ੍ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨ੍ਯਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਦ੍ ਇਮਾਃ । ਵਿਪਦਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਮृਗਤृष੍ਣਾ ਮਰੋਰ੍ ਇਵ
ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਜੋ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਪਵਨਾ ਵਾਨ੍ਤੁ ਯਨ੍ਤੁ ਚੈਕਤ੍ਵਮ੍ ਅਰ੍ਣਵਾਃ । ਤਪਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਮਨਸਃ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ
ਕਲਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਵਾ ਚੱਲਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ ਤਪਣ—ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨੋਬੀਜਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਪ੍ਰਦਾਃ । ਸਂਸਾਰषਣ੍ਡਕਾ ਏਤੇ ਲੋਕਸਪ੍ਤਕਪਲ੍ਲਵਾਃ
ਮਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਨ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੈਕਸਾਧ੍ਯੇ ਸਕਲਸਿਦ੍ਧਯੇ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯੇ ਤਿष੍ਠਾਵष੍ਟਮ੍ਭਤਤ੍ਪਰਃ
ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿ।
ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਤਮਾਨਨ੍ਦਂ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣਂ ਮਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕषਕ੍ਸ਼ੀਣਾਙ੍ਗਕੋ ऽਙ੍ਗਾਰੋ ਯਥਾਙ੍ਗਾਰਕ੍ਸ਼ਯਾਰ੍ਥਿਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਰਹੀ ਅੰਗੀਠੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਗੀਠੀ ਦੇ ਮੁਕਾਵੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੁਟੀਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਨਸਸ਼੍ ਚੇਤ੍ ਸਮੀਹਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਜੇ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਵਿਭਵੇਨ ਕृਤਾਤ੍ਯਨਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਵਿਭਵੇਨ ਸੁਸਾਧਿਤਾਰ੍ਥਮ੍ । ਸਨ੍ਤੋषਮਾਤ੍ਰਵਿਭਵੇਨ ਮਨੋ ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤੇਨ ਜਯਮ੍ ਏਹਿ ਨਿਰੀਹਿਤੇਨ
ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਠੰਡੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨਚਾਹੀ ਮੁਰਾਦ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਚਾਹਤ ਵਾਲੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ।
ਪਰਮਪਾਵਨਯਾ ਵਿਮਨਸ੍ਤਯਾ ਸਮਤਯਾ ਮਤਯਾਤ੍ਮਵਿਦਾਮ੍ ਅਤਿ । ਸ਼ਮਿਤਯਾ ਮਿਤਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਹਨ੍ਤਯਾ ਯਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਟਮ੍ ਅਜਂ ਪਦਮ੍ ਅਸ੍ਤੁ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਤਾ, ਆਤਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਠੰਢ ਤੇ ਸੀਮਿਤਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਸਦਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦਾਰ੍ਥੇ ਹਿ ਯੇਨ ਯੇਨ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਾਞ੍ਛਿਤਮ੍
ਜਿਸ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹੱਲ ਨਾਲ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈषਾ ਮਨਸਸ੍ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਿਤਾ । ਸੌਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਬੁਦ੍ਬੁਦਾਲੀਵ ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤਤਾ ਤੁਹਿਨਸ੍ਯੇਵ ਕਜ੍ਜਲਸ੍ਯੇਵ ਕृष੍ਣਤਾ । ਲੋਲਤਾ ਮਨਸੋ ਰੂਪਂ ਤੀਵ੍ਰਾਤੀਵ੍ਰੈਕਰੂਪਿਣਃ
ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਠੰਡਕ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਦੀ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ।
ਕਥਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਤਿਲੋਲਸ੍ਯ ਵੇਗਾਵੇਗੈਕਕਾਰਣਮ੍ । ਚਲਤਾ ਮਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬਲਤੋ ਵਿਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਚਲਾਕੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨੇਹ ਚਞ੍ਚਲਤਾਹੀਨਂ ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਮਨੋਧਰ੍ਮੋ ਵਹ੍ਨਿਧਰ੍ਮੋ ਯਥੋष੍ਣਤਾ
ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਚੰਚਲਤਾ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ।
ਯੈषਾ ਹਿ ਚਞ੍ਚਲਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਨਸੀਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਜਗਦਾਡਮ੍ਬਰਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍
ਇਹੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵਾਲੀ ਕੰਪਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ ऋਤੇ ਵਾਯੋਰ੍ ਯਥਾ ਸਤ੍ਤੈਵ ਨੋਹ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਸ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤਸਤ੍ਤਾ ਨੋ ਚਞ੍ਚਲਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦ੍ ऋਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਜਾਂ ਛੂਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਜਾਂ ਹਿਲਚਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ।
ਯਤ੍ ਤੁ ਚਞ੍ਚਲਤਾਹੀਨਂ ਤਨ੍ ਮਨੋ ਮृਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਏਵ ਚ ਤਪਸ਼੍ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਲਯਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੁਃਖਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਮਨੋਜਨਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦੁਃਖਂ ਪਰਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਚੈਰ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਸੁਖਾਯਾਨਨ੍ਤਭੋਗ੍ਯਾਯ ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪਾਤਯ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉੱਠ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਤਹਿਨ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉ।
ਤਸ੍ਯ ਚਞ੍ਚਲਤਾ ਯੈषਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਮ ਸੋਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਸਨਾਪਰਨਾਮ੍ਨੀ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਿਨਾਸ਼ਯ
ਇਸ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰ।
ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਤਯਾਨ੍ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤਯਾ । ਵਿਲੀਨਯਾ ਤ੍ਯਾਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ऽਧਿਗਮ੍ਯਤੇ
ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ — ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਯਨ੍ ਮਧ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਯੋਃ । ਤਨ੍ ਮਨਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਦ੍ਵਯਦੋਲਾਯਿਤਾਕृਤਿ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੁਥਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਢੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।