ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਘਨਨਵਸ੍ਨੇਹਂ ਮੁਖੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਕਾਨ੍ਤੇਨ ਰਚਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਤੁ ਜਙ੍ਗਲੇ
ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਲੇਪ ਅਤੇ ਕੌਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਵृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚਾਮਰਲੇਸ਼ਤਾਮ੍ । ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯ੍ ਉਡੁਵਦ੍ ਆਭਾਨ੍ਤਿ ਦਿਨੈਰ੍ ਅਵਨਿਮਣ੍ਡਲੇ
ਸਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਵਾਲ ਚਮਰੀ ਦੇ ਪੂੰਛ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੱਡੀਆਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਪਾਂਸਵੋ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਸ਼ਃ । ਚਰ੍ਮਾਨਲਸ਼ਿਖਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਖਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯਵਃ
ਮਿੱਟੀ ਲਹੂ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦ ਦੇ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਲਲਨਾਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਅਚਿਰੇਣੈਵ ਭਾਵਿਨੀ । ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਮਯਾ ਵਃ ਕਥਿਤਾ ਕਿਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਨੁਧਾਵਥ
ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਦੌੜਦੇ ਹੋ?
ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਸਙ੍ਘਟ੍ਟਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਲਲਨਾਭਿਧਮ੍ । ਰਸਾਦ੍ ਅਭਿਵਹਤ੍ਵ੍ ਏਤਤ੍ ਕਥਂ ਨਾਮ ਧਿਯਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ਾਖਾਵਿਤਾਨਗਹਨਾ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਫਲਸ਼ਾਲਿਨੀ । ਪ੍ਰਤਾਨੋਤ੍ਤਾਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਕਾਨ੍ਤਾਨੁਸਾਰਿਣੀ
ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਸੋਚ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਘਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡਾਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੜਵੇ ਤੇ ਖੱਟੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਭੂਤਤਯਾ ਚੇਤੋ ਧਨਗਰ੍ਧਾਨ੍ਧਮ੍ ਆਕੁਲਮ੍ । ਪਰਂ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯੂਥਭ੍ਰष੍ਟੋ ਮृਗੋ ਯਥਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੋਚ੍ਯਤਾਂ ਪਰਮਾਮ੍ ਏਤਿ ਤਰੁਣਸ੍ ਤਰੁਣੀਰਤਃ । ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਕਰਿਣੀਲੋਭਾਦ੍ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਖਾਤੇ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਪਃ
ਜਵਾਨ, ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਤਸ੍ਯ ਭੋਗੇਚ੍ਛਾ ਨਿਸ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਸ੍ਯ ਨ ਭੋਗਭੂਃ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਔਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਾਤਮਾਤ੍ਰਰਮਣੇषੁ ਦੁਰਨ੍ਤਰੇषੁ ਭੋਗੇषੁ ਨਾਹਮ੍ ਅਲਿਪਕ੍ਸ਼ਤਿਪੇਲਵੇषੁ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਰਮੇ ਮਰਣਰੋਗਜਰਾਦਿਭੀਤ੍ਯਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਪਰਮ੍ ਉਪੈਮਿ ਵਨਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤ੍
ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ, ਔਖੇ ਭੋਗਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਰਮਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਅਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਹਿ ਬਾਲਤ੍ਵਂ ਬਾਲ੍ਯਂ ਪਿਬਤਿ ਯੌਵਨਮ੍ । ਯੌਵਨਂ ਚ ਜਰਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਯ ਕਰ੍ਕਸ਼ਤਾਂ ਮਿਥਃ
ਬਚਪਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਬੁਢਾਪਾ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਕਰੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।
ਹਿਮਾਸ਼ਨਿਰ੍ ਇਵਾਮ੍ਭੋਜਂ ਵਾਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰਦਮ੍ਬੁਦਮ੍ । ਦੇਹਂ ਜਰਾ ਜਰਯਤਿ ਸਰਿਤ੍ ਤੀਰਤਰੁਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਢੀ ਕਮਲ ਨੂੰ ਮੁਰਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਵਾ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਿਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਥਿਲਾਦੀਰ੍ਘਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਜਰਾਜੀਰ੍ਣਕਲੇਵਰਮ੍ । ਸਮਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਾਮਿਨ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਂ ਕਰਭਂ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ ਕਰਕੇ ਢੀਲਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਹਥੀ ਦੇ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼੍ਵਾਸਾਯਾਸਕਦਰ੍ਥਿਨ੍ਯਾ ਗृਹੀਤੇ ਜਰਸਾ ਜਨੇ । ਪਲਾਯ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸਪਤ੍ਨ੍ਯੇਵ ਹਤਾਙ੍ਗਨਾ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸਹੇਲੀ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਾਸਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ ਚੈਵ ਬਾਨ੍ਧਵਾਸ੍ ਸੁਹृਦਸ੍ ਤਥਾ । ਹਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਕਮ੍ ਇਵ ਨਰਂ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕਕਮ੍ਪਿਤਮ੍
ਨੌਕਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ—all ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਕੰਪਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਸਮਝ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ।
ਦੁष੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਜਰਢਂ ਦੀਨਂ ਹੀਨਂ ਗੁਣਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਗृਧ੍ਰੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਇਵਾਦੀਰ੍ਘਂ ਗਰ੍ਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਵृਦ੍ਧਤਾਮ੍
ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਦੁਖੀ, ਗੁਣ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ—ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਧ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ, ਉਮਰ ਦੀ ਠੇਰ ਉਸ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੈਨ੍ਯਦੋषਮਯੀ ਦੀਰ੍ਘਾ ਹृਦਿ ਦਾਹਪ੍ਰਦਾਯਿਨੀ । ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਮ੍ ਏਕਸਖੀ ਵਰ੍ਧਤੇ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਸ੍ਪृਹਾ
ਉਮਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੁਖ ਤੇ ਔਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦਿਲ 'ਚ ਸਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕਿਂ ਮਯਾ ਕष੍ਟਂ ਪਰਤ੍ਰੇਤ੍ਯ੍ ਅਤਿਦਾਰੁਣਮ੍ । ਅਪ੍ਰਤੀਕਾਰਯੋਗ੍ਯਂ ਹਿ ਵਰ੍ਧਤੇ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ ਭਯਮ੍
ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ 'ਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਉਮਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਡਰ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ।
ਕੋ ऽਹਂ ਵਰਾਕਃ ਕਿਮ੍ ਇਵ ਕਰੋਮਿ ਕਥਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਤਿष੍ਠਾਮਿ ਮੌਨਮ੍ ਏਵੇਤਿ ਦੀਨਤੋਦੇਤਿ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ
ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇੰਨਾ ਬੇਚਾਰਾ? ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਚੁਪ ਚਾਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਉਮਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬੇਬਸੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰ੍ਧੋ ऽਭ੍ਯੁਦੇਤਿ ਸੋਲ੍ਲਾਸਮ੍ ਉਪਭੋਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਹृਦਯਂ ਦਹ੍ਯਤੇ ਨੂਨਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਦੌਸ੍ਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕੇ
ਭੁੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ; ਉਮਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਤਾਕਤ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਸਾੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਰਾਜੀਰ੍ਣਬਕੀ ਯਾਵਤ੍ ਕਾਸਕ੍ਰੇਙ੍ਕਾਰਕਾਰਿਣੀ । ਰੌਤਿ ਰੋਗੋਰਗਾਕੀਰ੍ਣਾ ਕਾਯਦ੍ਰੁਮਸ਼ਿਰਸ੍ਸ੍ਥਿਤਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਉਮਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਗਲਾ, ਜੋ ਖੰਘ ਤੇ ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—
ਤਾਵਦ੍ ਆਗਤ ਏਵਾਸ਼ੁ ਕੁਤੋ ऽਪਿ ਪਰਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਘਨਾਨ੍ਧਤਿਮਿਰਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੀ ਮੁਨੇ ਮਰਣਕੌਸ਼ਿਕਃ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੌਤ ਦਾ ਉਲੂ, ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਤਲਬ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਸਾਯਂਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਤੈਵ ਤਮਸ੍ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ । ਜਰਾ ਵਪੁषਿ ਦृष੍ਟੈਵ ਮृਤਿਂ ਸਮਨੁਧਾਵਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲੋੜ, ਉਠ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਰਾਕੁਸੁਮਿਤਂ ਦੇਹਦ੍ਰੁਮਂ ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਦੂਰਤਃ । ਮृਤਿਭृਙ੍ਗੀ ਦ੍ਰੁਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਨਰਸ੍ਯਾਯਾਤਿ ਸੂਤ੍ਸੁਕਾ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਰੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਗਰਮ੍ ਆਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਲਤੋ ਦ੍ਰੁਮਃ । ਭਾਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਵृष੍ਟਿਮਾਨ੍ ਦੇਸ਼ੋ ਨ ਜਰਾਜਰ੍ਜਰਂ ਵਪੁਃ
ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ ਨਿਗਿਰਣਾਯੈਵ ਕਾਸਕ੍ਵਣਿਤਕਾਰਿਣੀ । ਗृਧ੍ਰੀਵਾਮਿषਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਰਸੈਵ ਨਰਂ ਜਰਾ
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਖੰਘ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਬੁਢਾਪਾ, ਗਿਦੜ ਵਾਂਗ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਸੋਤ੍ਸੁਕੇਵਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਪ੍ਰਲੁਨਾਤਿ ਜਰਾ ਦੇਹਂ ਕੁਮਾਰੀ ਕੈਰਵਂ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਜਲ-ਕੁਮਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸੀਤ੍ਕਾਰਕਾਰਿਣੀ ਪਾਂਸੁਪਰੁषਾ ਪਰਿਜਰ੍ਜਰਮ੍ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ਾਤਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਵਾਤ੍ਯੇਵ ਤਰੁਪਲ੍ਲਵਮ੍
ਇਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਖੜਖੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਣਦੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਰਸੋਪਹਤੋ ਦੇਹੋ ਧਤ੍ਤੇ ਜਰ੍ਜਰਤਾਂ ਗਤਃ । ਤੁषਾਰਨਿਕਰਾਕੀਰ੍ਣਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾਮ੍ਬੁਜਸ਼੍ਰਿਯਮ੍
ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਠੰਡ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਰਾਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੋਦਿਤੈਵੇਯਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਸ਼ਿਖਰਿਪृष੍ਠਤਃ । ਵਿਕਾਸਯਤਿ ਸਂਰਬ੍ਧਵਾਤਾਂ ਕਾਸਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀਮ੍
ਇਹ ਬੁਢਾਪਾ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਖੰਘ ਦੀ ਹਵਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਨ ਵਾਲਾ ਕਮਲ।