ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਲਤ੍ਕੁਵਲਯਂ ਵਲਯਨ੍ਤ ਏਤੇ ਮੂਢਾ ਮਹਾਜਡਜਵੇ ਮਦਮੋਹਮਨ੍ਦਾਃ । ਆਵਰ੍ਤਵਰ੍ਤਿਨਿ ਵਿਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਚਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮੇ ਪੁਰੁषਦੁਰ੍ਭ੍ਰਮਰਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਮਨ ਚੰਚਲ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਮੂਰਖ, ਜਿਹੜੇ ਮੱਦੇ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮਹਾਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਰੌषਧਮ੍ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸੁਸਾਧਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ—ਇਹ ਇਲਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਰੂਪਿਣਾ । ਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜੀਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਅਭਿਮਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਜਿਤਮ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ ਤੇਨ ਕੁਦਾਨ੍ਤ ਇਵ ਦਨ੍ਤਿਨਾ
ਜੋ ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਜਿੱਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਯਤ੍ਨੇਨ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਕਃ । ਅਵਸ੍ਤੁਨੋ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਚ ਯੋਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਝੂਠ ਤੋਂ ਸੱਚ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਗਮਧੀਰੇਣ ਚਿਨ੍ਤਾਤਪ੍ਤਮ੍ ਅਤਾਪਿਨਾ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਸੇਵਾਯੋ ਮਨਸੈਵ ਮਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੂਨਿ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ।
ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਯਥਾ ਬਾਲ ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਭਵ੍ਯੈਸ੍ ਤਥੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਰਾਤਿਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਧਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਹੈ?
ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਉਦਰ੍ਕੋਦਯਦਾਯਿਨਿ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਚੇਤਨੇਨ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁਖ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਂ ਸ੍ਵੇਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਾਗਵੇਦਨਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਦੁष੍ਕਰਤਾਂ ਯਾਤਂ ਧਿਕ੍ ਤਂ ਪੁਰੁषਕੀਟਕਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੀੜਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਐਸੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਰਮ੍ਯਂ ਰਮ੍ਯਰੂਪੇਣ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਮਲ੍ਲੇਨੇਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨੈਵ ਜੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਕੋਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਵ੍ ਏਵ ਜੀਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤੇਨਾਸਪਤ੍ਨੇਨ ਪਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਧੀਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸਾਧਂ ਚ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨ ਯੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਧਿਕ੍ ਤਾਨ੍ ਪੁਰੁषਜਮ੍ਬੁਕਾਨ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗਿਦੜ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪੌਰੁषੈਕਸਾਧ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵੇਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਾਗਰੂਪਿਣਾ । ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ੁਭਾ ਗਤਿਃ
ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਨੋਮਾਰਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਾਧ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਾ । ਨਿਸ੍ਸਪਤ੍ਨਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍ ਇਹੋष੍ਯਤਾਮ੍
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਵੇਦਨਾਙ੍ਗ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ਼੍ਰਿਯਿ । ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਯਸ੍ ਤृਣਮ੍
ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮਨਚਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਧਰਮ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਚਿਤ੍ਤਗਦਂ ਯਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਸਾਧ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਰ੍ਥਨਾਸ਼ਨੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਚ੍ਛਾਭ੍ਰਵਪੁषਿ ਪੁਂਸਃ ਕੇਵ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੌਣ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨੂਨਂ ਦੈਵਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਮੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ।
ਤਾਂ ਮਹਾਪਦਵੀਮ੍ ਏਕਾਂ ਕਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਰਂਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਿ ਪਰਂ ਭਵ
ਉਸ ਇਕੋ ਵੱਡੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾ।
ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਮਯਾ ਧਿਯਾ । ਧਾਰਯਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰੋ ऽਗ੍ਰਸ੍ਤਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤਃ ਪਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬਣਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ।
ਪਰਂ ਪੌਰੁषਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਨੀਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ । ਤਾਂ ਮਹਾਪਦਵੀਮ੍ ਏਹਿ ਯਤ੍ਰ ਨਾਸਿ ਨ ਚੇਤਰਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤੂੰ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ।
ਸਂਵੇਦਨਵਿਪਰ੍ਯਾਸਰੂਪਿਣਾਰਿਰ੍ ਇਵਾਬਲਃ । ਜੇਤੁਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਨੋ ਰਾਮ ਪੌਰੁषੇਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਜੋ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਦ੍ਵੇਗਸ਼੍ ਸ਼੍ਰਿਯੋ ਮੂਲਮ੍ ਅਨੁਦ੍ਵੇਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਮਨੋਜਯੋ ਯੇਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀਵਿਜਯਸ੍ ਤृਣਮ੍
ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਦਹਨੋਤ੍ਪਾਤਪਾਤਾ ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤੌ ਤਸ੍ਯਾਂ ਕੇਵ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ, ਮੁਸੀਬਤ ਜਾਂ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਗੜਬੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਪਿ ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਾ ਯੇ ਨਰਾਧਮਾਃ । ਕਥਂ ਵ੍ਯਵਹਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰਦਸ਼ਾਸੁ ਤੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਚਲਣਗੇ?
ਪੁਮਾਨ੍ ਦृਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਜਾਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਜੀਵਾਮੀਤਿ ਕੁਦृष੍ਟਯਃ । ਚੇਤਸੋ ਵृਤ੍ਤਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚਪਲਸ੍ਯਾਸਦੁਤ੍ਥਿਤਾਃ
ਮੈਂ ਮਰਦ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨ ਕਸ਼੍ਚਨੇਹ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਨੇਹ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਸ੍ਵਯਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਮृਤਿਂ ਦੇਹੇ ਲੋਕਮ੍ ਅਨ੍ਯਂ ਗਤਂ ਮਨਃ
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਤੋ ਯਾਤਂ ਪਰੇ ਲੋਕੇ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤਯਾ ਮਨਃ । ਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਆਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਤੋ ਮृਤਿਭਯਂ ਕੁਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਥੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ?
ਦੇਹਰੂਪੇਣ ਵਿਚਰਦ੍ ਇਹਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ਚ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਆਸ੍ਤੇ ऽਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ਅਨ੍ਯਨ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸੁਤੇ ਭ੍ਰਾਤਰਿ ਭृਤ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਲੇਸ਼ ਆਕ੍ਰਮਣਂ ਨृਣਾਮ੍ । ਨ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਚੈਤਨ੍ਯਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ
ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਹੈ।