ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਮਨਸਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਤੋ ਘਨਂ ਵਾ ਤਨੁ ਵਾ ਭਵੇਤ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਹੌਲੇ।
ਤੈਲਂ ਤਿਲਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ । ਚੇਤਸੋ ਮਨਨਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਘਨੀਭੂਤੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਤੇਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭਿਧਾਨੇਨ ਰਾਮ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਹਿ । ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤੌ
ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਥਾਂ' ਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਣਦੇ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਯਾਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਫਲਿਤੇ ਨ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਲਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਪਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਮਨੋ ਵਲ੍ਗਤਿ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਸ਼੍ਵਵਾਰ ਇਵਾਜਿਰੇ
ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਚੇਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਚਾਪਲੇ ਪ੍ਰਸਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯੇਨ ਨ ਦੀਯਤੇ । ਮਨੋ ਵਿਨਯਮ੍ ਆਧਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਲਾਨ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ
ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ।
ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵੋਤ੍ਤਮਃ । ਸਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਸੌ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਦਮਕੀਟਕਾਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਥੰਭ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯਾਚਾਪਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਮਨ ਏਕਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਨੁਤ੍ਤਮਪਦੇਨਾਸੌ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨੁਗਤੋ ऽਨਘਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਸਂਯਮਾਨ੍ ਮਨਸਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਮਨ੍ਦਰੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਂ ਯਾਤੇ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਮਹਾਰ੍ਣਵਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੋ ਵृਦ੍ਧਯੋ ਯਾ ਯਾ ਭੋਗਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਸਂਸਾਰਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤਾ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਯੋਨਯਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਾਧੂਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਲਤ੍ਕੁਵਲਯਂ ਵਲਯਨ੍ਤ ਏਤੇ ਮੂਢਾ ਮਹਾਜਡਜਵੇ ਮਦਮੋਹਮਨ੍ਦਾਃ । ਆਵਰ੍ਤਵਰ੍ਤਿਨਿ ਵਿਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਚਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮੇ ਪੁਰੁषਦੁਰ੍ਭ੍ਰਮਰਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਮਨ ਚੰਚਲ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਮੂਰਖ, ਜਿਹੜੇ ਮੱਦੇ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮਹਾਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਰੌषਧਮ੍ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸੁਸਾਧਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ—ਇਹ ਇਲਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਰੂਪਿਣਾ । ਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜੀਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਅਭਿਮਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਜਿਤਮ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ ਤੇਨ ਕੁਦਾਨ੍ਤ ਇਵ ਦਨ੍ਤਿਨਾ
ਜੋ ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਜਿੱਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਯਤ੍ਨੇਨ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਕਃ । ਅਵਸ੍ਤੁਨੋ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਚ ਯੋਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਝੂਠ ਤੋਂ ਸੱਚ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਗਮਧੀਰੇਣ ਚਿਨ੍ਤਾਤਪ੍ਤਮ੍ ਅਤਾਪਿਨਾ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਸੇਵਾਯੋ ਮਨਸੈਵ ਮਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੂਨਿ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ।
ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਯਥਾ ਬਾਲ ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਭਵ੍ਯੈਸ੍ ਤਥੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਰਾਤਿਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਧਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਹੈ?
ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਉਦਰ੍ਕੋਦਯਦਾਯਿਨਿ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਚੇਤਨੇਨ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁਖ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਂ ਸ੍ਵੇਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਾਗਵੇਦਨਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਦੁष੍ਕਰਤਾਂ ਯਾਤਂ ਧਿਕ੍ ਤਂ ਪੁਰੁषਕੀਟਕਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੀੜਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਐਸੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਰਮ੍ਯਂ ਰਮ੍ਯਰੂਪੇਣ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਮਲ੍ਲੇਨੇਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨੈਵ ਜੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਕੋਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਸ਼੍ਵ੍ ਏਵ ਜੀਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤੇਨਾਸਪਤ੍ਨੇਨ ਪਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਧੀਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸਾਧਂ ਚ ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨ ਯੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਧਿਕ੍ ਤਾਨ੍ ਪੁਰੁषਜਮ੍ਬੁਕਾਨ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗਿਦੜ ਹਨ।
ਸ੍ਵਪੌਰੁषੈਕਸਾਧ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵੇਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਾਗਰੂਪਿਣਾ । ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ੁਭਾ ਗਤਿਃ
ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਮਨੋਮਾਰਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਾਧ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਵਿਦਾ । ਨਿਸ੍ਸਪਤ੍ਨਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਨਿਙ੍ਗਨਮ੍ ਇਹੋष੍ਯਤਾਮ੍
ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਈਪ੍ਸਿਤਾਵੇਦਨਾਙ੍ਗ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਨਃਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸ਼੍ਰਿਯਿ । ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਯਸ੍ ਤृਣਮ੍
ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮਨਚਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਧਰਮ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾ । ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਚਿਤ੍ਤਗਦਂ ਯਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਸਾਧ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨਰ੍ਥਨਾਸ਼ਨੇ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਚ੍ਛਾਭ੍ਰਵਪੁषਿ ਪੁਂਸਃ ਕੇਵ ਕਦਰ੍ਥਨਾ
ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੌਣ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨੂਨਂ ਦੈਵਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਮੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ । ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੇਨ ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ।
ਤਾਂ ਮਹਾਪਦਵੀਮ੍ ਏਕਾਂ ਕਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨੁਸਰਂਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪਿ ਪਰਂ ਭਵ
ਉਸ ਇਕੋ ਵੱਡੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾ।
ਭਵਭਾਵਨਯਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਮਯਾ ਧਿਯਾ । ਧਾਰਯਾਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰੋ ऽਗ੍ਰਸ੍ਤਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤਃ ਪਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬਣਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ।