ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਹੈਮਵਨਿਤਾ ਤਥਾ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰਿਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣੀਆਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਧਾਰਾਕਣੋਰ੍ਮਿਫੇਨਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਯਥਾ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਿਭਵਾ ਨਾਨਾਤੇਯਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼ੋਦਿਤਾ । ਰਸਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲੂष ਇਵ ਭੂਮਿਕਾਮ੍
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਂ ਹਿ ਲਵਣਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਥਾ । ਤਥੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਮਨੋਮਨਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੂੰ ਚੰਦਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਭੂਯਤੇ । ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਲਓ।
ਨਾਨਾਪੁਰਸਰਿਚ੍ਛੈਲਰੂਪਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੈਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨਾਗਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਗਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਪਦਂ ਲਵਣੋ ਯਥਾ
ਮਨ, ਦਿਸਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਕਦੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਨਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਤਿ ਨਾਰੀਤ੍ਵਂ ਪਿਤृਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਟਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਮਨ ਕਦੇ ਮਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਔਰਤ, ਕਦੇ ਪਿਉ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੁੱਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਲ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਮਨ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਃ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਮਨਸ਼੍ ਚਿਰਤਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਕृਤਿ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮਨਨਸਮ੍ਮੂਢਮ੍ ਊਢਵਾਸਨਮਾਰੁਤਾਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯੋਨਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਯਾਭਯੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਮਨਸਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਤੋ ਘਨਂ ਵਾ ਤਨੁ ਵਾ ਭਵੇਤ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਹੌਲੇ।
ਤੈਲਂ ਤਿਲਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ । ਚੇਤਸੋ ਮਨਨਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਘਨੀਭੂਤੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਤੇਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭਿਧਾਨੇਨ ਰਾਮ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਹਿ । ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤੌ
ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਥਾਂ' ਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਣਦੇ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਯਾਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਫਲਿਤੇ ਨ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਲਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਪਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਮਨੋ ਵਲ੍ਗਤਿ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਸ਼੍ਵਵਾਰ ਇਵਾਜਿਰੇ
ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਚੇਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਚਾਪਲੇ ਪ੍ਰਸਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯੇਨ ਨ ਦੀਯਤੇ । ਮਨੋ ਵਿਨਯਮ੍ ਆਧਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਲਾਨ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ
ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ।
ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵੋਤ੍ਤਮਃ । ਸਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਸੌ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਦਮਕੀਟਕਾਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਥੰਭ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯਾਚਾਪਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਮਨ ਏਕਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਨੁਤ੍ਤਮਪਦੇਨਾਸੌ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨੁਗਤੋ ऽਨਘਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਸਂਯਮਾਨ੍ ਮਨਸਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਮਨ੍ਦਰੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਂ ਯਾਤੇ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਮਹਾਰ੍ਣਵਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੋ ਵृਦ੍ਧਯੋ ਯਾ ਯਾ ਭੋਗਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਸਂਸਾਰਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤਾ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਯੋਨਯਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਾਧੂਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਲਤ੍ਕੁਵਲਯਂ ਵਲਯਨ੍ਤ ਏਤੇ ਮੂਢਾ ਮਹਾਜਡਜਵੇ ਮਦਮੋਹਮਨ੍ਦਾਃ । ਆਵਰ੍ਤਵਰ੍ਤਿਨਿ ਵਿਲੂਨਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਚਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਭ੍ਰਮੇ ਪੁਰੁषਦੁਰ੍ਭ੍ਰਮਰਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ
ਮਨ ਚੰਚਲ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਮੂਰਖ, ਜਿਹੜੇ ਮੱਦੇ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮਹਾਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਰੌषਧਮ੍ । ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਸ਼ृਣੁ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸੁਸਾਧਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ—ਇਹ ਇਲਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਪੌਰੁषੇਣਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਰੂਪਿਣਾ । ਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਤ੍ਤਵੇਤਾਲਸ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇष੍ਟਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜੀਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਅਭਿਮਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਯਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰਾਮਯਃ । ਜਿਤਮ੍ ਏਵ ਮਨਸ੍ ਤੇਨ ਕੁਦਾਨ੍ਤ ਇਵ ਦਨ੍ਤਿਨਾ
ਜੋ ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਜਿੱਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਯਤ੍ਨੇਨ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਬਾਲਕਃ । ਅਵਸ੍ਤੁਨੋ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਚ ਯੋਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਚ
ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਝੂਠ ਤੋਂ ਸੱਚ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਗਮਧੀਰੇਣ ਚਿਨ੍ਤਾਤਪ੍ਤਮ੍ ਅਤਾਪਿਨਾ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਯਸੇਵਾਯੋ ਮਨਸੈਵ ਮਨੋ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੂਨਿ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹਾ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ।
ਅਯਤ੍ਨੇਨ ਯਥਾ ਬਾਲ ਇਤਸ਼੍ ਚੇਤਸ਼੍ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਭਵ੍ਯੈਸ੍ ਤਥੈਵ ਚੇਤੋ ऽਨ੍ਤਃ ਕਿਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਰਾਤਿਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਧਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲ ਹੈ?
ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍ ਉਦਰ੍ਕੋਦਯਦਾਯਿਨਿ । ਸ੍ਵਪੌਰੁषੇਣੈਵ ਮਨਸ਼੍ ਚੇਤਨੇਨ ਨਿਯੋਜਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁਖ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਏਕਾਨ੍ਤਹਿਤਂ ਸ੍ਵੇਪ੍ਸਿਤਤ੍ਯਾਗਵੇਦਨਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਦੁष੍ਕਰਤਾਂ ਯਾਤਂ ਧਿਕ੍ ਤਂ ਪੁਰੁषਕੀਟਕਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੀੜਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਐਸੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਰਮ੍ਯਂ ਰਮ੍ਯਰੂਪੇਣ ਭਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਸਂਵਿਦਾ । ਮਲ੍ਲੇਨੇਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਯਤ੍ਨੇਨੈਵ ਜੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀਬਾਜ਼ ਕੋਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।