ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯੇषਾਮ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ । ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਮਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਸੁਪਣ੍ਡਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
ਕੁਸੁਮੋਲ੍ਲਾਸਿਧਮ੍ਮਿਲਾ ਹੇਲਾਵਲਿਤਲੋਚਨਾ । ਕਾष੍ਠਕੁਡ੍ਯੋਪਮਾਙ੍ਗੇषੁ ਲਗ੍ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਮਨਸੋ ऽਙ੍ਗਨਾ
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਖੇਡਦੀ ਤੇ ਚਲਾਕ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਜੇਕਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਵੀਤਰਾਗੇਣ ਕਾਨਨੇ । ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਚਰ੍ਵਿਤੋ ऽਙ੍ਗਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਕਰੋ ऽਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਜਦ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੱਥ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵਲੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਦੁਃਖਾਨਿ ਦੁਃਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਸੁਖੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨਸੋ ऽਤਿਸ਼ਯਾਨ੍ ਮੁਨੇਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਸੰਤ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਲਤਾ ਪਰਸ਼ੁਕृਤ੍ਤੇਵ ਕਥਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਬਤ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਹਾਣੀ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਬੇਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਤਟਾਰੂਢੇ ਗृਹਸ੍ਥੇਨਾਪਿ ਜਨ੍ਤੁਨਾ । ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾਭ੍ਰਕਨ੍ਦਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦੁਃਖਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੱਡਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਿਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਪੁਰਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਆਕਾਸ਼ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋ ਵਿਲੁਲਿਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵਾਦ੍ਰਿਪੁਰਾਵਲੀਮ੍ । ਤਨੋਤਿ ਚਲਿਤੋ ऽਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਵੀਚੀਚਯਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਚੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਾਦ੍ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਪੀਡਵੀਚਯਃ । ਦੇਹਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਨਸਸ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਿਪੁਰਰਾਜਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਮਨਸੋ ऽਸ੍ਯ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਬੇਲਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਟਕਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਹੈਮਵਨਿਤਾ ਤਥਾ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰਿਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣੀਆਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਧਾਰਾਕਣੋਰ੍ਮਿਫੇਨਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਯਥਾ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਿਭਵਾ ਨਾਨਾਤੇਯਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼ੋਦਿਤਾ । ਰਸਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲੂष ਇਵ ਭੂਮਿਕਾਮ੍
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਂ ਹਿ ਲਵਣਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਥਾ । ਤਥੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਮਨੋਮਨਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੂੰ ਚੰਦਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਭੂਯਤੇ । ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਲਓ।
ਨਾਨਾਪੁਰਸਰਿਚ੍ਛੈਲਰੂਪਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੈਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨਾਗਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਗਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਪਦਂ ਲਵਣੋ ਯਥਾ
ਮਨ, ਦਿਸਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਕਦੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਨਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਤਿ ਨਾਰੀਤ੍ਵਂ ਪਿਤृਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਟਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਮਨ ਕਦੇ ਮਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਔਰਤ, ਕਦੇ ਪਿਉ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੁੱਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਲ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਮਨ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਃ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਮਨਸ਼੍ ਚਿਰਤਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਕृਤਿ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮਨਨਸਮ੍ਮੂਢਮ੍ ਊਢਵਾਸਨਮਾਰੁਤਾਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯੋਨਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਯਾਭਯੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਚ ਮਨਸਿ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਸ਼ਤੋ ਘਨਂ ਵਾ ਤਨੁ ਵਾ ਭਵੇਤ੍
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿਚ ਤੇਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਹੌਲੇ।
ਤੈਲਂ ਤਿਲਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ । ਚੇਤਸੋ ਮਨਨਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਘਨੀਭੂਤੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਨੂੰ ਪੀੜ ਕੇ ਤੇਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭਿਧਾਨੇਨ ਰਾਮ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਹਿ । ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਗਤੌ
ਹੇ ਰਾਮਾ, 'ਥਾਂ' ਤੇ 'ਸਮਾਂ' ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਣਦੇ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਤ੍ਯ੍ ਏਤਿ ਯਾਤਿ ਨਨ੍ਦਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ । ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਫਲਿਤੇ ਨ ਸ਼ਰੀਰਕਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਚਲਦਾ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਨਾਸ੍ਫਾਲਸਮੁਲ੍ਲਾਸੈਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋਪਕਲ੍ਪਿਤੈਃ । ਮਨੋ ਵਲ੍ਗਤਿ ਦੇਹੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਸ਼੍ਵਵਾਰ ਇਵਾਜਿਰੇ
ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਚੇਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਚਾਪਲੇ ਪ੍ਰਸਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਯੇਨ ਨ ਦੀਯਤੇ । ਮਨੋ ਵਿਨਯਮ੍ ਆਧਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਲਾਨ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ
ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ।
ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵੋਤ੍ਤਮਃ । ਸਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋ ऽਸੌ ਪੁਰੁषਸ਼੍ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਦਮਕੀਟਕਾਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਥੰਭ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਯਸ੍ਯਾਚਾਪਲਤਾਂ ਯਾਤਂ ਮਨ ਏਕਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਅਨੁਤ੍ਤਮਪਦੇਨਾਸੌ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨੁਗਤੋ ऽਨਘਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਸਂਯਮਾਨ੍ ਮਨਸਸ਼੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਮਨ੍ਦਰੇ ऽਸ੍ਪਨ੍ਦਤਾਂ ਯਾਤੇ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਰਮਹਾਰ੍ਣਵਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸੋ ਵृਦ੍ਧਯੋ ਯਾ ਯਾ ਭੋਗਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਸਂਸਾਰਵਿषਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਤਾ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਯੋਨਯਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਾਧੂਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ।